فرهنگ پژوهش و چند راهکار برای تقویت آن

مقدمه
پژوهشگران، زحمتکشان حوزه فکر و فرهنگ هستند که برای پويايي زندگي اجتماعي فعاليت مي‌‌کنند و پژوهش، محصول کار علمی آنهاست. «اینشتین» گفته است که «علم، چيزي جز پالايش تفکر روزمره نيست». پس علم، فهم روابط منطقی بین پدیده‌هاست،  به منظور شناخت آنها و کنار گذاشتن تفکر عادتی برای رسیدن به تفکر خلاقی که حاصل کار و زحمت یک پژوهشگر است. آنان در عرصه زندگي اجتماعي، محصولي ارزشمند توليد مي‌کنند که بدون آنها نه برنامه‌ريزي ممکن است و نه توليد و توسعه توانايي پاسخگويي به نيازهاي انساني را دارد. بنابراین، هم تربيت پژوهشگر در جامعه مهم است و هم ترويج فرهنگ پژوهشي و هم ايجاد سازمان‌ها و نهادهايي که به اين مهم مي‌پردازند.

اين نوشتار می‌کوشد به اختصار به فرهنگ پژوهش و راهکارهایی برای رشد پژوهش در جامعه ما بپردازد.
 
تعريف و اهميت پژوهش

«پژوهش علمي، مطالعه منظم، کنترل شده، تجربي و انتقادي يک يا چند قضيه فرضي درباره روابط ميان پديده‌هاست» (کرلينجر1374). نوعي جستجوي مداوم حقيقت که در آن، پاسخ‌هاي آزمايشي، موجب تنقيح مسايل و مطالب و همچنين اصلاح و بهبود روش‌هاي پاسخ‌يابي مي‌شود.
 در تعریف پژوهش همچنین آمده است که برخورد متديک (methodic) با مسايل و پديده‌هاست.
اگر بدانيم که اركان استراتژيک رشد و توسعه جامعه چند چيز هستند که شامل نظام آموزشي، نظام توليد، نظام تکنولوژي، نظام برنامه ريزي و نظام پژوهشي؛  بایستی بدانیم که بدون پژوهش که خود جزو ارکان استراتژیک است، رشد نظام‌هاي ديگر شدنی نخواهد بود.

در اهميت پژوهش همين اندازه بس که  مي‌توان گفت که تغييرات اوضاع يک جامعه از تحول فکري و تغييرات افکار متفکران و پژوهشگران علماي علوم، به ویژه علوم اجتماعي مشخص مي‌شود.
آينده‌نگري در حوزه زندگي اجتماعي، تنها با پژوهش شدنی است و بدون پژوهش، نمي‌توان آينده‌اي را براي يک جامعه مطلوب ترسيم نمود.

فرهنگ پژوهش و مشخصات آن

پژوهش دارای فرهنگ خاص خويش است و ريشه در طبيعت اوليه انساني دارد؛ طبيعتي که خداوند در خلقت بشر نهاده و کمتر دستخوش تغيير اجتماعي و فرهنگي قرار گرفته است. اين طبيعت از پرسش و جستجوگري که درکودک وجود دارد، آغاز مي‌شود تا به مرحله متعالي آن که خرد شدن در پديده‌ها و تکه تکه کردن اجزا در آزمايشگاه و سرانجام در کل ديدن آنها به منظور درک کامل پديده‌هاست. فرهنگ پژوهش با فرهنگ پليسي و پنهانکاري متفاوت است.

«محقق در جستجوي اهداف تحقيقاتي خويش از  جزیيات بحث‌ها و شکافتن موضوعات بهره مي‌جويد. در صورتي که پليس تا جایی که می‌شود، از سخن گفتن مي‌پرهيزد. پژوهشگر به دنبال انگيزه‌هاست، در حالي که پليس جز پیروی محض، وظيفه ديگري ندارد».
تلاش تحقيقاتي در نظريات محقق خلاصه نمي‌شود و ديدگاه‌هاي پژوهشی همانند جرياني هستند که از فرديت محققان بالاتر مي‌روند. محقق نه به متفکران، بلکه به سير تفکرات مي‌انديشد. در جامعه امروز ما نبود نگرش علمي به حل پديده‌ها، يکي از موانع اساسي در رشد حوزه فرهنگ پژوهش است.

پژوهش که کندوکاوي عاقلانه در ذات و جوهر پديده‌هاست، همه چيز را به تحول فرامي‌خواند و همه چيز را به شکافتن و نقادي مي‌کشاند. چنين نگرشي با ساختار، ارزش‌ها و هنجارهاى  رسمی جامعه کنوني ما سازگار نيست و نيازمند تحول اساسي است و بزرگترین مانع، مدیران محافظه کار هستند که نمی خواهند که  بر وضع موجود، خللی وارد شود .

سنت گرايي، گرايش به تقليد، رواج انديشه‌هاي تعبدي و شخصيت پرستي چهار عامل اساسي است که مانع اساسي در ترويج فرهنگ پژوهش در ايران  است و متفکران زیادی به آن اشاره کرده اند. سنت مقوم جامعه اسلامی ماست، اما سنت گرایی، پذیرش بدون تفکر است که در جامعه رشد کرده است و  ناشي از حاکميت طولاني استبداد در کشور ماست که مانع زمينه تفکر آزاد و دگرانديشي است.

نبود این موارد، نه تنها شرايط مناسب را براي روي آوري به تحقيق از میان مي‌برد، بلکه ارزش‌هاي تحقيق‌پرور را نيز در جامعه از بين مي‌برد.

راهکارهايي براي تقويت پژوهش

در پیش گرفتن يک سياست پژوهشي جامع و هدف‌دار در زمينه‌هاي علمي و صنعتي، از وظايف هر دولتي است. مهمترين راهکاري که براي تقويت پژوهش در مجامع علمي مي‌توان بدان اشاره کرد، گسترش مديريت علمي است،مدیریتی که همه چیز را قبل از عمل به تفکر و تحقیق وامی گذارد تا خللی در کار پیش نیاید.  در حالي که دنيا در حال تجربه‌هاي مديريت‌هاي نوين علمي است، ما هنوز در جامعه خودمان ـ بنا به بررسي مرکز تحقيقات مجلس شوراي اسلامي ـ با بحران مديريت روبه‌رو هستیم.

مديريت علمي، مديريتي است که همه اجزای آن، از طريق يک تفکر سنجيده، حساب شده و تجربي پدید آمده است.

ایجاد سازمان علمي نيز از ديگر نیازهای  رشد پژوهش در جامعه است که پروفسور عبدالسلام، انديشمند پاکستاني بدان اشاره مي‌کند که در جهان سوم، نبود سازمان علمي، بحران علم وتکنولوژي  ايجاد کرده است. به عبارت دیگر، سیاست پژوهشی جامع منجر به سازمان علمی خواهد شد که زمینه ساز  رشد و بالندگی فرهنگ پژوهش خواهد بود.

از موارد دیگر می توان به ایجاد  رویکرد علمي به پديده‌ها را مثال زد. رویکرد علمی از مهد تا لحد می-تواند ادامه یابد و این نوع نگرش همانطور که قرآن کریم بین عالم و جاهل تفاوت قایل است و یا چنانکه  اندیشمندان جهان، همچون «آلبرت اینشتین» گفته اند، زمینه رشد علمی را با پالایش تفکر روزمره فراهم می سازد که عامل اساسی رفتار علمی در جامعه در جهت رشد فرهنگ پژوهش و دستیابی به محصول علم است.

پژوهش که کندوکاوي عاقلانه در ذات و جوهر پديده‌هاست، همه چيز را به تحول فرامي‌خواند و همه چيز را به شکافتن و نقادي مي‌کشاند. چنين نگرشي در جامعه ما با  ارزش‌ها و هنجارهاى جامعه کنوني ما سازگار نيست و این مسئله  نيازمند تحول اساسي است تا بتوان به فرایند توسعه رسید.

--------------------------------
فهرست منابع:
1 ـ بيان، حسام الدين. جستارگري؛ شالوده پژوهش‌هاي پيشرفته در علوم. تهران: نشر مرکز آموزش مديريت دولتي. 1375
2 ـ کرلينجر، فرد. مباني پژوهش در علوم رفتاري. تهران: نشر آواي نور. 1374
3 ـ کيوي، ريمون و لوک وان کامپنهود، روش تحقيق در علوم اجتماعي. ترجمه دکتر عبدالحسين نيک گهر، تهران: نشر فرهنگ معاصر، 1374.

* پژوهشگر اجتماعی و رسانه