اقتصاد کشور چشم‌انتظار دستاوردهای سیاست خارجی‌!

به گزارش «تابناک» بمب ساعتی که همگان منتظر انفجار آن بودند، سرانجام با گزارش حسن روحانی در صدا و سیما از وضعیت کشور و اقدامات دولت برای بهبود فضای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ترکید و از آن به بعد بود که موضع‌گیری‌های متفاوت درباره این گزارش آغاز شد.

بی‌گمان باید گفت، ‌بخش اعظمی از سخنان رئیس‌جمهور به نقد دولت گذشته و بازگو کردن مشکلاتی معطوف بود که به قول حسن روحانی از دولت احمدی‌نژاد به ارث رسیده است؛ نقدی که گویا این بار صدا و سیما هم همراهی نزدیکی با آن داشت. البته رئیس جمهور به خوبی به توجیه این کار پرداخت که با بیان مشکلات موجود در کشور، سعی در تشریح وضعیت کلی اقتصاد داشت تا بتواند اقدامات دولت را در این صد روز با توجه به حجم مشکلات پررنگ‌تر کند.

در واقع کاری که حسن روحانی کرد، نه بیان «شاهکارهای» دولت در صد روز نخست کاری، بلکه «مصیبت خوانی» از مشکلاتی بود که دولت با آن دست و پنجه نرم کرده و می‌کند. نفس ارائه گزارش پس از دستیابی به ‌توافق در ژنو نیز خود نشان از «هوشمندی» روحانی دارد!

اما صرف‌نظر از گزارش حسن روحانی، شاید مهم‌ترین گزارش اقتصادی برای مردم را باید از بانک مرکزی کشور خواست؛ گزارشی که البته شب گذشته منتشر شد و ‌نکات بسیار اجمالی و کلی از اقدامات بانک مرکزی کشور در ۱۰۰ روز نخست، داشت.

شاید بتوان مهم‌ترین نکات در گزارش بانک مرکزی را در محورهای زیر خلاصه کرد:

ــ تشکیل کمیته‌های پنج‌گانه ارزی، تورم، نرخ سود بانکی، مقررات و نظارت بانکی و تحریم،
ــ احیای دوباره برنامه‌های پولی (توجه به واژه «احیا» بسیار مهم است) و
ــ تسهیل دسترسی واحدهای تولیدی برای دریافت تسهیلات بانکی.

اما این گزارش به قدری کلی و مبهم است که ‌شاید بهتر بود بانک مرکزی، آن را منتشر نمی‌کرد. گویا این گزارش برای رفع تکلیف از سوی سیف و همکاران آن تهیه‌ و منتشر شده است!

در حالی که بانک مرکزی در گزارش خود اشاره کرده ‌که اقدام به تشکیل کمیته‌های پنج‌گانه برای رصد و ارائه گزارش از متغیرهای مهم و کلیدی اقتصاد کلان کرده، هیچ خروجی از نتایج کار این کمیته‌ها به دست نداده است. در واقع نه در خصوص تورم، نه در خصوص تکلیف نرخ ارز و نه در باب نرخ سود بانکی، هیچ اشاره‌ای به اقدامات این کمیته‌ها نشده است و این پرسش ‌از ذهن بر‌می‌خیزد که آیا اساسا در این صد روز، بانک مرکزی کار مؤثری در این زمینه انجام داده‌ است؟

این در حالی است که سیف در ‌مصاحبه با پایگاه اطلاع‌رسانی بانک مرکزی، به توضیحات‌ کلی درباره ‌وضعیت نرخ ارز در کشور و رویکرد بانک مرکزی در قبال آن پرداخته است که در آنجا نیز به قدری محتاط و مبهم سخن گفته که باید آن را در حد‌ بیان کلیات به شمار آورد.

اما گویا ولی‌الله سیف‌‌ هنوز از پیامدهای اظهارنظر چندی پیش خود درباره نرخ ارز ناراحت است و سعی ‌دارد که از اظهار‌نظر مستقیم در این باب بپرهیزد.

وی اشاره کرد‌: بانک مرکزی نیز که حسب وظیفه قانونی، عهده‌دار حفظ ارزش پول ملی در کشور است، حفظ و نگهداری از ارزش پول ملی را همواره مدنظر داشته و تقویت ارزش پول ملی را در فضایی بادوام و چهارچوبی سازگار با عوامل بنیادین و مصالح اقتصاد ملی، مطلوب می‌داند. مواضع بانک مرکزی در قبال برخی تحولات بازار ارز در ماه‌های اخیر نیز از این منظر قابل ارزیابی است و نباید نظر این بانک بر لزوم ثبات‌ بخشی و حفظ آرامش در بازار ارز را به اشتباه به ‌حمایت نکردن از کاهش نرخ ارز تعبیر کرد.

ولی نکته‌ اینجاست که وقتی رئیس کل بانک مرکزی که متولی اصلی اقتصاد کشور است، با این درجه از احتیاط و «ترس» در خصوص یکی از مهم‌ترین متغیرهای اقتصادی سخن می‌گوید، و تا این حد از باب انتقادات گذشته اندیشناک است، باید گفت، کلی‌گویی وی نتیجه‌ای جز نگاه داشتن ذهن افکار عمومی در این حوزه و احتمالا بهانه دادن به دست بازار برای ادامه راه خودسرانه خود نتیجه دیگری ‌ندارد.

سیف ‌‌تلویحی اشاره کرده ‌که بانک مرکزی دخالتی در بازار غیر رسمی ارز ندارد. این در حالی است که ‌از بانک مرکزی دولت یازدهم توقع ‌می‌رود ‌با در پیش گرفتن سیاست‌های مناسب پولی و ارزی، ‌‌مستقیم و غیر مستقیم بازار ارز غیر‌رسمی را ـ که این روز‌ها مرجع اصلی تعیین نرخ ارز است، بر خلاف ادعای مسئولان که هنوز بر ‌مرکز مبادلات تأکید دارند ـ کنترل و جهت دهی کند. اساسا به کار بردن لفظ غیر رسمی برای بازار سیاه ارز، نشان از آن دارد که سیف تمایلی به درگیر کردن خود با معضلات این بازار ‌ندارد!

در گزارش بانک مرکزی، همچنین اشاره شده ‌که کمیته‌ای برای «احیای» دوباره برنامه‌های پولی برای کنترل نقدینگی و پایه پولی کشور تشکیل شده است. لفظ «احیا» به این معناست که بانک مرکزی در صدد پر کردن خلأیی است که در سال‌های اخیر در تصمیمات بانک مرکزی به خوبی احساس می‌شد. تا اینجا این امر بسیار قابل تحسین است.

اما با گذشت بیش از چند ماه از آغاز به کار دولت جدید و بانک مرکزی، هنوز هیچ گزارشی از تصمیم بانک مرکزی برای اتخاذ یک سیاست پولی دقیق و شفاف و همراه با اقدامات عملی منتشر نشده است؟ آیا بانک مرکزی مستقیم‌ در خط مقدم یک استراتژی انقباضی پولی حرکت می‌کند‌ یا هنوز روش‌های مرسوم سابق در راستای سیاست انبساطی ناخواسته ادامه داشته و بانک مرکزی تلاش دارد تا پیامدهای آن را کنترل کند؟

رسم در بانک‌های بزرگ دنیا بر آن است که هر چند وقت یک بار ‌‌منظم گزارش‌هایی از تصمیمات فعلی و آتی و وضعیت ‌اقتصادی در اختیار افکار عمومی قرار بگیرد. البته این رسم در کشورهای پیشرفته و با اقتصاد مدرن برقرار است. اما به شکل کلی در این چند ماهه، شاهد کدام گزارش حتی اجمالی از تصمیمات و سیاست‌های آتی بانک مرکزی از سوی این نهاد و شورای پول و اعتبار بوده‌ایم؟

در ‌‌نهایت باید به یک نکته مهم در گزارش بانک مرکزی (و اساسا در گزارش رئیس جمهور) توجه کرد: نشستن در انتظار نتایج عینی مذاکرات هسته‌ای و گشایش در سیاست خارجی.

اتفاق میمونی که در ژنو رخ داد، اکنون گویا به سر‌فصل جدید از تصمیمات آتی تبدیل می‌شود (‌اگر بشود). بانک مرکزی مسلما بدون گشایش در سیاست خارجی و مشخص شدت تکلیف تحریم‌ها نمی‌تواند برنامه دقیق و منسجمی برای سیاست‌های پولی داشته باشد، زیرا هر گونه تصمیمی در این مسیر وابستگی مستقیم به میزان تزریق ارز در بازار و از مسیر آن، برقراری توازن در عرضه پول در سطح خرد و کلان دارد.

این بلاتکلیفی و منوط شدن تصمیمات به سیاست خارجی، نتیجه معطوف بودن تمرکز بانک مرکزی بر احتمالات آینده و نه اوضاع کنونی است. در حالی که از بانک مرکزی (و کلا تمام مجموعه دولت) توقع آن می‌رود که تصمیمات را با اوضاع کنونی اقتصادی تنظیم و تدوین کنند، و نه اینکه با سردرگمی چشم به اقدامات تیم هسته‌ای کشور داشته باشند.

مسلما برداشته شدن تحریم و ورود ارز به کشور، گشایش‌های بیشتری ‌در اقتصاد به همراه دارد، اما همان گونه که بسیاری از کار‌شناسان اشاره کرده‌اند، ‌وابسته ساختن وضعیت اقتصاد به تحریم و احتمالات آتی، یعنی ادامه روند سردرگمی اقتصادی و پذیرش ریسک بالای آن.

از سوی دیگر، پس از مذاکرات ژنو و در کل پس از انتخابات ریاست جمهوری، انتظارات تورمی به شکل معکوس در آمده و حس و حواس افکار عمومی بیش از قبل، از تغییرات قیمتی و تورم معطوف به بحث هسته‌ای و سیاست خارجی و تحریم شده است که روحانی آن را دستمایه ‌ کند شدن «روند افزایش تورم» کرد (دقت داشته باشید که روحانی از کند شدن تورم و نه مهار یا کاهش آن سخن گفت) و هم ولی‌الله سیف و بانک مرکزی از آن سود برده و در گزارش و مصاحبه خود به شکل ضمنی و صریح به آن اشاره کرده است.

در ‌‌نهایت باید گفت که گزارش بانک مرکزی یک گزارش کلی، اجمالی، مبهم و از سر رفع تکلیف است. بدون ذکر هیچ جزئیاتی از اقدامات این بانک و نتایج عملی آن (هرچند به شکل مختصر) بهتر آن بود که بانک مرکزی یا اساسا از انتشار گزارش صرف نظر می‌کرد، و یا آنکه گزارش خود را به تعویق می‌انداخت تا در ‌‌نهایت بتواند شکلی دقیق‌تر و منسجم‌تر به آن ببخشد.