گاهی با بزرگنمایی، دیگر چیزی عایدتان نمی‌شود

به گزارش «تابناک» در حالی که به تازگی و بار دیگر سر و صدای حذف دهک‌های یارانه‌بگیر ـ بعد از مدتی سکوت که در پی توافق دولت و مجلس برای تعویق این طرح تا پایان سال رقم خورده بود ـ به راه افتاده، ‌اکنون این مسأله از یک جنبه دیگر مطرح می‌شود: حذف هشت دهک از دریافت یارانه نقدی و جایگزین کردن یارانه نقدی با سیستم کوپنی.

در این باره غلامعلی جعفرزاده عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس از پرداخت یارانه غیر نقدی خبر داده و گفته است: پرداخت یارانه نقدی به دلیل اثرات سوء اقتصادی که دارد، باید حذف و پرداخت یارانه غیر نقدی جایگزین آن شود؛ بنابراین، در سال آینده باید یارانه‌ غیر نقدی ‌پرداخت شود و کالاهای مصرفی در قالب بن کالا در اختیار مردم قرار گیرد.

از سوی دیگر، جعفر قادری، دیگر عضو کمیسیون برنامه و بودجه اظهار کرد‌: یارانه نقدی هشت دهک بالا ‌از یارانه نقدی حذف می‌شود و به ازای آن کالا‌برگ در اختیار افراد قرار می‌گیرد. همچنین به دو دهک پایین که ‌بیشتر ‌افراد تحت سرپرستی بهزیستی و یا کمیته امداد هستند یارانه به صورت نقدی پرداخت شود.

تغییر روش مجلس در طرح جدید خود برای یارانه‌های نقدی را، بیش از همه باید واکنشی نسبت به دشواری‌ها و شاید عدم امکان پایش اقتصادی خانوار‌ها دانست؛ موضوعی که بیشتر اقتصاددانان و کار‌شناسان برجسته به آن اشاره کرده بودند و هر کاری برای ‌حذف دهک‌های یارانه‌ای از دریافت یارانه را با توجه به وضعیت اطلاعات اقتصادی موجود در کشور، نقض غرض دانسته بودند.

اما آیا روش جدید، یعنی حذف هشت دهک و پرداخت یارانه نقدی تنها به دو دهک پایینی جامعه، می‌تواند واکنش مناسبی برای مجلس باشد، یا اینکه مجلس با این روش تنها خود را گول می‌زند؟ آیا حتی اگر پرداخت یارانه به دو دهک فقیر جامعه پرداخت شود، این امر شدنی است؟

در همین رابطه، جمشید پژویان‌ در بخشی از گفت‌وگوی تفصیلی خود با «تابناک» ـ که به زودی مشروح آن در اختیار مخاطبان قرار خواهد گرفت ـ به موضوع حذف دهک‌های یارانه‌بگیر پرداخته است. وی که از منتقدان جدی حذف دهک‌های یارانه‌بگیر از دریافت یارانه نقدی است بر این باور است که اساسا شناسایی افراد فقیر ممکن نیست.

وی که بحث‌های مفصلی ‌در اصلاح نظام قیمت‌های نسبی در گفت‌وگوی خود مطرح کرده می‌گوید: اصولاً شناسایی فقرا کار آسانی نیست. فرض کنید برای شناسایی فقرا به سراغ اعضای کمیته امداد امام خمینی (ره) و بهزیستی برویم و به این نتیجه برسیم که زنان خودسرپرست جزو این دسته هستند. حال، آیا می‌توانیم بگوییم هر زنی که سرپرست خانوار است، فقیر است؟ یا می‌توانیم بگوییم هر کس عضو کمیته امداد است، قطعاً فقیر است؟

وی می‌افزاید: بحث به این سادگی نیست. فرض کنید آماری داریم و بخواهیم این آمار را بشکنیم تا گروه‌های کوچکتری به دست آوریم. مثلا کارفرمایان، بیکاران و... را جدا کنیم. به لحاظ تکنیکی این بحث کفایت آماری را کمرنگ می‌کند. ساده‌تر بگویم؛ شما وقتی یک عکس ۳ در ۴ دارید. اگر هرچه بیشتر بزرگنمایی کنید، جزییات بیشتر الزاماً نصیبتان نمی‌شود، بلکه گاهی دیگر هیچی عایدتان نمی‌شود.

پژویان در خصوص شناسایی افراد فقیر با فاکتورهایی مطرح از سوی برخی کار‌شناسان، اظهار می‌کند: هرگز نمی‌توان با این صفات تعیین کرد که فرد فقیر است. البته اگر بتوان ابتدا مثلاً افراد معلول را شناسایی کرد و بعد دریافت که در خانوادهٔ فقیر هستند، شاید بتوان تعمیم داد. اگر اصل توزیع تصادفی را بپذیریم، احتمال فقیر بودن با توانمند بودن در این حالت یکسان است.

اظهارات پژویان معطوف به یک نکته اساسی است و آن اینکه در حال حاضر امکان تشخیص افراد فقیر ـ یا حتی غنی ـ با توجه به وضعیت فعلی اطلاعات اقتصادی خانوار مقدور نیست و هرگونه تلاشی برای این اقدام، خطاهای اساسی و بحرانی‌ها را در پی دارد.

با این تفاسیر باید گفت، طرح جدید مجلس نیز برای حذف هشت دهک و تخصیص یارانه تنها به دو دهک فقیر جامعه، در اساس و بنیان با‌‌ همان مشکلات طرح قبلی ـ یعنی حذف سه دهک پر درآمد ـ روبه‌روست؛ افزون بر اینکه اساسا این پرسش مطرح می‌شود که آیا بازگشتن به سیستم کوپنی، نقض فاحش هدف طرح هدفمندی یارانه‌ها نیست؟