چرا غربی ها دیدار با ایران را گفت و گو می نامند و نه مذاکره؟

در آستانه دور سوم مذاکرات ژنو، عادت طرف غربی به کاربرد اصطلاح talk ( گفت و گو) به جای negotiation (مذاکره) و تبیین مفهوم بازی برد- برد از جمله موضوعاتی است که در گفتگوی تابناک با دکتر مهدی فاخری استاد فن مذاکره در دانشگاه و از مذاکره کنندگان ارشد اقتصادی مورد بررسی قرار گرفته است.

مهدی فاخری استاد دانشکده روابط بین‌الملل وزارت خارجه است و سابقه فعالیت در سفارت ایران در اسپانیا و مکزیک و نیز نمایندگی دائم ایران در ژنو را در کارنامه دارد. فاخری در ایران نیز مسئولیت‌های مدیریتی در وزارت خارجه و نیز معاونت امور بین الملل اتاق بازرگانی ایران را بر عهده داشته است. فنون مذاکره از جمله دروسی است که وی در دانشگاه‌های مختلف ایران تدریس می‌کند.

فاخری در توضیح تفاوت میان گفت و گو و مذاکره به این نکته اشاره می‌کند که البته طرف غربی همیشه از واژه گفت و گو استفاده نکرده و گاهی نیز مشاهده شده که از واژه مذاکره استفاده کنند. هنگامی که از واژه گفت و گو استفاده می شود، زمانی است که طرف‌های مذاکراتی با نیت برقراری تماس و امیدواری به رسیدن به نتیجه شروع به صحبت می کنند. بعد از نتیجه احتمالی که ممکن است حاصل شود برنامه مذاکراتی چیده می شود. در این روش دستور کار کلی وجود ندارد. اهداف کلی مشخص، ولی اهداف جزیی هنوز مشخص نشده است. سطح تماس ها، سطح مشخصی است و از آن فراتر نمی رود.

ما سابقه نمونه‌هایی از گفت و گو را داشته‌ایم. زمانی که ما می‌خواستیم در مورد مدیریت جهان و مسلمان کردن همه مسیحی‌ها صحبت کنیم، بدون برنامه می‌رفتیم و مواضع خودمان را مطرح می‌کردیم. طرف دیگر هم مواضع خودشان را مطرح می‌کردند. صرف این که این ارتباط برقرار است و دو طرف موضع خصمانه نسبت به هم نمی‌گیرند قدمی به جلو است ولی هرگز گام نهایی برداشته نمی شود.

در مذاکره، اهداف، راهبردها، سطح تماس، زمان بندی و دستاوردها مشخص است. در دستورالعمل‌هایی که دو طرف بر سر آن توافق می‌کنند، وقت جلسات تنظیم می‌شود و بر اساس سرعت رسیدن به نتایج، وقت را توسعه و یا محدود می کنند. آن چه در ژنو اتفاق افتاد بر اساس این منطق شکل گرفته است.

این که بعضی از مطبوعات یا سیاستمداران غربی با گرایش خاص از لفظ گفت و گو استفاده می کنند، می توان دو دلیل را بیان کرد.

1- اینکه اینها نمی خواهند بگویند ایران با کشورهای دیگر همچون انگلیس، فرانسه، امریکا، آلمان، چین و روسیه در حال مذاکره است.

2- از طرف دیگر می خواهند دست راستی ها، صهیونیست ها و عربستان سعودی را نسبت به این مسئله حساس نکنند. بنابراین از واژه گپ و گفتگو استفاده می کنند.

آنچه در دو دور مذاکرات ژنو در دوران دولت جدید تا به امروز اتفاق افتاده است به هیچ وجه گفت و گو نبوده، بلکه مذاکره تمام عیار بوده است. چرا که این مذاکرات در بالاترین سطوح روابط بین الملل برگزار شده است . حضور هفت وزیر خارجه این گفته را تصدیق می‌کند. طبیعتا لفظ مذاکره برای دور اخیر صحیح‌ترین لفظ است. اما عده ای بر اساس اهداف و منافع خودشان در لفظ‌ها متفاوت عمل می‌کنند.

فاخری در ادامه به توضیحی جالب درباره برخی اخبار غیردقیق منتشره از سوی منابع غربی پرداخت و اظهار داشت: البته نباید از تاکتیک های مذاکراتی گذشت. مثلا مذاکره کنندگان سعی می کنند با استفاده از الفاظ غیر صحیح اعتبار مذاکرات را زیر سوال ببرند، که طرف مذاکراتی وادار به دادن امتیاز بیشتر در لحظه نهایی شود.

وی در پاسخ به سوالی در رابطه با مفهوم بازی برد- برد بیان داشت، این اصطلاح جدیداً پرکاربرد شده است. بعضی ها فکر می کنند که در این نوع بازی همه طرف ها به اهدافشان می‌رسند.

اصل در بازی برد- برد، توافق است. یعنی هر دو طرف بتوانند به منافع مد نظر دسترسی پیدا کنند. البته همه آن منافع هم قابل دسترسی نیست. لازمه بازی برد- برد این است که بپذیریم طرف مقابلی هم وجود دارد و آن طرف هم چنین اهدافی را دنبال می کنند. ما مجبور هستیم برای اینکه مذاکره کنیم به اهداف آنها هم توجه کنیم. متاسفانه بازی برد - برد در کشور ما خوب تعریف نشده است.

این نوع بازی، بدین معنا است؛ که سعی دو طرف مذاکره، تببین مواضع، فهم مواضع، نزدیک کردن مواضع و نهایی کردن توافق است. در بازی برد- برد نتیجه صد درصدی معنا ندارد. برد می تواند در بازه های مختلف باشد. برد نسبی است نه مطلق. بنابراین دو طرف مذاکراتی سعی می کنند میزان امتیازات خود را به حداکثر برسانند.

متاسفانه باید بگویم که این حق نیست که نتیجه نهایی را تعیین می کند. بلکه مواضع مذاکراتی و قدرت طرفین است که نتایج را شکل می دهد. نظام بین الملل، نظام قدرت محور است. به همین دلیل است که اسرائیل می تواند کلاهک هسته ای داشته باشد اما ایران برای رسیدن به انرژی صلح امیز هسته ای با این چالش ها روبرو شده است. حق در مواضع بین المللی تعیین کننده نیست.

فاخری در پاسخ به سوال تفاوت مواضع مذاکراتی در امروز و گذشته در موضوع هسته ای بیان داشت، تفاوت اصلی مذاکره در دوران اقای ظریف با دوره ی قبل این است که ما در دوره های گذشته اصلا مذاکره نمی‌کردیم، بلکه صله رحم انجام می دادیم!