آیا روحانی سیاست خارجی را به خیابان‌ها بازمی‌گرداند؟

چند سال است که موضوع هسته‌ای ایران به مهم‌ترین مسأله سیاست خارجی ایران و رابطه ایران و غرب تبدیل شده است؛ هرچند بسیاری از کار‌شناسان نسبت به اصالت موضوع هسته‌ای تردیدهایی دارند و آن را تنها مرحله‌ای دیگر از تنش در رابطه ایران و آمریکا می‌دانند که با نقشه و برنامه آمریکا به مبنایی برای تهدید ساختن از ایران تبدیل شده است، گویا باز در پایان مسأله هسته‌ای تاکنون، موضوع هسته‌ای ایران در حال تبدیل شدن به موضوعی میان ایران و آمریکاست.

تریبون‌های بین‌المللی و داخلی‌‌ همان گونه که ابزاری برای بازی ـ هرچند پرخطر ـ محمود احمدی‌نژاد در موضوع هسته‌ای بود، در حال تبدیل شدن به ابزار پیشبرد‌ سیاست‌های دولت جدید نیز شده است.

احمدی‌نژاد هم در تریبون‌ مجمع عمومی سازمان ملل بخش زیادی از وقت خود را به مسأله هسته‌ای اختصاص می‌داد و هم در سفرهای استانی، جمعیت‌های بزرگی همراه با وی شعار می‌دادند که «انرژی هسته‌ای حق مسلم ماست».

به بیان دیگر، مسأله هسته‌ای در ذهن احمدی‌نژاد هم ابزاری برای همراه کردن شعار‌ها ‌و هم گاهی ابزاری برای رقابت‌های سیاسی داخلی بود.

شاید همین روند پیموده شده در هشت سال پیش بود که باعث شد محمود سریع‌القلم، مشاور نزدیک به رئیس جمهور توصیه کند که «سیاست خارجی را از خیابان‌ها جمع کنیم. به پوپولیست‌ها بگوییم بروند کتاب بخوانند و کمتر سخن بگویند‌».

آنهایی که به تغییرات در سیاست خارجی دولت جدید در راستای عقلانی‌تر شدن امید داشتند، در همین جهت امید هم دارند که سیاست خارجی واقعا از شکل یک ابزار دعواهای داخلی سیاسی دور شده و به بیان صریح‌تر از خیابان‌ها جمع شود.

بازگشت رئیس جمهور از سفر نیویورک، فرصتی بود که بخشی از رقابت‌های سیاسی خود را در اظهارنظر‌ها در این باره نشان دهند؛ صرف‌نظر از این که این حمایت‌ها و مخالفت‌ها، موضع‌گیری‌هایی بر مبنای فکر ‌و یا آن که تنها رقابتی حزبی و جناحی باشد.

آنچه در این میان قابل پیش‌بینی نبود، سخنان رئیس جمهور پس از نشست هیأت دولت است که اظهار داشتند: «من خودم به دو دستگاه نظرسنجی گفته‌ام که نظر مردم را بگیرند‌ تا ببینم با گامی که دولت ‌پیش گذاشته، چند درصد موافقند؛ حتی اگر مخالفین این راه دولت یک درصد باشد حق دارند حرف بزنند و نقد کنند‌».

حسن روحانی رئیس جمهور ایران که خود تخصصی ویژه در سیاست خارجی دارد، در سخنرانی خود در سازمان ملل نیز متین و منطقی سخن گفت. از اصول و ارزش های جمهوری اسلامی ایران دفاع کرد و با عقلانیت کشورهای جهان را مورد خطاب قرار داد و پیام انقلاب ایران را رساتر از همیشه به گوش جهانیان رساند. وزیر خارجه دولت وی با رایزنی های محتلف و حضور در رسانه ها و مجامع بین المللی تلاش دیپلماتیک دولت در ابتدای راه پر مخاطره را وجهه ای مثال زدنی بخشید. اما اگر منظور وی از نظر سنجی، نظر سنجی درباره ایجاد روابط با آمریکا باشد، کمی نگران کننده است.

به احتمال قریب به یقین، رویکرد رئیس‌جمهور در سیاست خارجی با حمایتی جدی در خیابان‌ها همراه خواهد بود، ولی روش اثبات اقبال عمومی به این سیاست، خطرات خاص خود را نیز خواهد داشت:

نخست این که منطق زورآزمایی خیابانی را بر سیاست خارجی تحمیل خواهد کرد و این دقیقا در راستای خلاف روشی است که سریع‌القلم در رسانه‌ها توصیه می‌کند.

دوم آن که نتایج این نظرسنجی فشارهایی را ‌بر بازی دولت در مقابل طرف خارجی تحمیل خواهد کرد. برخی کار‌شناسان خارجی تلاش دارند این ایده را برجسته سازند که روحانی از بعضی مخالفت‌های داخلی به مثابه «لولویی» برای امتیازگیری از غرب استفاده می‌کند. دلیلی ندارد که روحانی خود را از این لولو محروم سازد.

نکته سوم این ‌که شاید بعد‌ها ‌همین روش داخلی برای ایجاد فشار بر سیاست خارجی مورد استفاده قرار گیرد. فرض کنید روزی سرنگ‌های معیوب چینی به چند کودک ایرانی آسیب بزند. ممکن است روزی برسد ‌که نظرسنجی‌ها نشان دهد، ‌مردم مخالف داشتن رابطه با انگلیس، روسیه و یا مثلا عربستان هستند. آیا آن روز هم دولت تحت فشار این نظرسنجی‌ها حاضر خواهد بود سفیر روسیه یا چین را از ایران بیرون کند؟ فرا‌تر از این، در حوزه‌های دیگر و از جمله در فرهنگ و اجتماع مسائلی هست که احتمالا نتوان آن‌ها را به نظرسنجی گذاشت.

همه این آسیب ها مختص زمانی است که دولت بخواهد راهبرد های سیاست خارجی را به موسسات نظر سنجی واگذار کند و گرنه تا جایی که دولت سیاست خارجی خود را مانند یک ماه اخیر بر مدار عقلانیت و خردورزی قرار دهد، آگاهی از نظر مردم کمک دهنده به این روند خواهد بود.