افروغ: از تعطیلی فکر نگرانم

عماد افروغ با بیان این‌که «از تعطیلی فکر نگرانم» گفت: تحقق برنامه پنجم توسعه امکان ندارد مگر این‌که از احساس‌گرایی و عاطفه‌گرایی صرف فاصله بگیریم. تحقق برنامه پنجم توسعه امکان ندارد مگر این‌که از توهم فاصله بگیریم و امکان ندارد مگر این‌که با عقلانیت میانه خوبی داشته باشیم.

دکتر عماد افروغ در ادامه گفت‌وگو با مهر، در مرور و تحلیل سیاست‌های حوزه‌های فرهنگی و علم و فناوری برنامه پنجم توسعه، ضمن اشاره به تأکید رهبر معظم انقلاب در سیاست‌های علم و فناوری این برنامه مبنی بر تحول و ارتقای علوم انسانی با تقویت جایگاه و منزلت این علوم، جذب افراد مستعد و با انگیزه، اصلاح و بازنگری در متون و روشهای آموزشی، ارتقای کمی و کیفی مراکز فعالیتهای پژوهشی و ترویج نظریه‌پردازی، نقد و آزاد اندیشی گفت: بحث تحول و ارتقای علوم انسانی مطرح شده است چون امروز به نظر می‌رسد جایگاه علوم انسانی در کشور جایگاه درخوری نیست و زیر سایه سنگین علوم طبیعی قرار گرفته و جایگاه اصیل و واقعی خود را از دست داده است.

ارزیابی علوم انسانی با شاخص‌های علوم دقیقه جفاست
متأسفانه شاخص‌ها و ملاک‌های مهندسی و پزشکی حاکم هستند و عالمان انسانی نیز با تراز و محک آنها مورد ارزیابی قرار می‌دهند. این یک مصیبت است.

این استاد جامعه شناسی با بیان این‌که «اکنون علوم انسانی منزلت شایسته خود را در سیاستگذاری‌های آموزشی و پژوهشی ندارند» گفت: در حالی که در جامعه ایرانی باید با وجود عواملی مانند فرهنگ ایرانی و انقلاب اسلامی همواره شاهد جایگاه بالاتر علوم انسانی نسبت به علوم دقیقه باشیم، اما کماکان علوم دقیقه در سیاستگذاری‌ها حاکم هستند و به علوم انسانی خط می‌دهند. متأسفانه شاخص‌ها و ملاک‌های مهندسی و پزشکی حاکم هستند و عالمان انسانی نیز با تراز و محک آنها مورد ارزیابی قرار می‌دهند. این یک مصیبت است، مصیبتی است که هم سراغ اندیشمندان و استادان علوم انسانی می‌آید و هم مصیبتی است که سراغ جامعه و فرهنگ و انقلاب می‌رود. این‌که علوم انسانی را با شاخص‌های علوم دقیقه ارزیابی کنیم، جفاست.

برخی نهادها اجازه نواندیشی را سلب کرده‏اند
عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی خاطرنشان کرد: اگر انقلاب اسلامی یک وجه نرم‌افزاری، فرهنگی، فلسفی و فکری پر رنگی دارد، خواه ناخواه باید جایگاه فلسفه و فکر و نظریه‌پردازی شجاعانه دارای جایگاه قابل قبول تری باشد. این در حالی است که در حال حاضر به هیچ وجه شاهد این جایگاه نیستیم که شخصا معتقدم کشور در این زمینه روند افولی و سیر قهقرایی نیز طی می‌کند که به هیچ وجه این شرایط زیبنده جمهوری اسلامی ایران نیست.

اگر انقلاب اسلامی یک وجه نرم‌افزاری، فرهنگی، فلسفی و فکری پر رنگی دارد، خواه ناخواه باید جایگاه فلسفه و فکر و نظریه‌پردازی شجاعانه دارای جایگاه قابل قبول تری باشد.

عماد افروغ با بیان این‌که «ما دچار نقض غرض شده‌ایم» درباره الزامات نهادینه شدن نقد و نظریه‌پردازی در جامعه گفت: در واقع نظریه‌پردازی، آزاد اندیشی و نقد عمدتا با عرصه قدرت غیر رسمی گره خورده اما متأسفانه دچار نقض غرض شده‌ایم زیرا قدرت غیر رسمی مان ضعیف است اما دم از نظریه‌پردازی می‌زنیم. برخی دستگاه‌ها و نهادها نیز به اندازه کافی فضای ملاحظه‌کاری، محافظه‌کاری و خود سانسوری را سنگین کرده‌اند که اجازه نو اندیشی را سلب کرده اند. بالاخره یا عرصه رسمی شجاعت و آزادمنشی بیشتری به خرج دهد و یا حداقل به ملزومات آزاد اندیشی و نقد تن دهند . به عبارتی نبایدعرصه مدنی تضعیف شود.

مکانیسم‌ها در خدمت شعارها نیستند
وی ارتباط صنعت و دانشگاه را از فرازهای دیگری یاد کرد که مقام معظم رهبری در سیاست‌های برنامه پنجم توسعه مورد تأکید قرار داده‌اند و گفت: البته ارتباط صنعت و دانشگاه همیشه حداقل در شعار در دستور کار بوده اما به ملزوماتش توجه نشده است. شعارها خوب است اما مکانیسم‌ها در خدمت این شعارها نیستند. اگر قرار است دانشگاه با صنعت پیوند بخورد باید این پیوند در ذیل یک معرفت شناسی علمی خاص تعریف شود، آن معرفت شناسی که معتقد است بین «علم و فرهنگ» و «علم و جامعه» رابطه وجود دارد بنابراین باید ابتدا معرفت شناسی را تعریف کنیم و بعد دم از ارتباط صنعت و دانشگاه بزنیم.

وقتی رئیس دانشگاه را مقام سیاسی انتخاب کند، دانش به صنعت پیوند نمی‌خورد
دانشگاهی که مستقل نیست و وابسته به تصمیمات دولتی است و دانشگاهی که رئیس اش را هم مقامات سیاسی تعیین می‌کنند، مسلم است که استقلال و آزادی عمل ندارد. دانشگاهی که استقلال و آزادی عمل ندارد، مسلم است که احساس رقابت هم نمی‌کند.

این جامعه‏شناس افزود: همچنین برای تحقق ارتباط صنعت و دانشگاه باید دانشگاه از استقلال نسبی برخوردار باشد تا بتواند با صنعت ارتباط بگیرد. دانشگاهی که مستقل نیست و وابسته به تصمیمات دولتی است و دانشگاهی که رئیس اش را هم مقامات سیاسی تعیین می‌کنند، مسلم است که استقلال و آزادی عمل ندارد. دانشگاهی که استقلال و آزادی عمل ندارد، مسلم است که احساس رقابت هم نمی‌کند و در این حال دیگر ارتباط دانشگاه با صنعت هم بی معنا می‌شود. ظاهرا به نظر می‌رسد که داریم با این حرفهای خوب به صورت مجمع الجزایری برخورد می‌کنیم.

عماد افروغ در میانه صحبت از استقلال دانشگاه در پاسخ به این‌که روسای دانشگاه‌ها بر طبق قانون توسط وزیر علوم یا وزیر بهداشت منصوب می‌شوند، تأکید کرد: اکنون برای پیشرفت هم به اصلاح قوانین نیاز داریم و هم به اصلاح نوع نگاهی که شورای عالی انقلاب فرهنگی به دانشگاه‌ها دارد.

دانشگاه‌ها باید بیشتر خط بدهند و کمتر خط بگیرند
وی افزود: استقلال و آزادی عمل هم در پذیرش دانشجو می‌تواند خود را نشان دهد، هم در ملاک‌های داوری و ارزشیابی استادان و هم در رشد کیفی اش و هم در ارتباط دانشگاه با جامعه و صنعت می‌تواند خود را نشان دهد. اگر رقابت از عرصه فکر و اندیشه گرفته شود دیگر نباید توقع رشد داشت. اکنون دانشگاه‌های کشور فاقد رقابت هستند. ساحت علم ساحت خط دهی است نه خط گیری. اما در حال حاضر دانشگاه‌ها بیشتر خط می‌گیرند تا خط بدهند.

نظام فرهنگی باید به نظام سیاسی خط بدهد
این استاد دانشگاه با بیان این‌که «در حال حاضر نظام سیاسی کشور در حال خط دهی به نظام فرهنگی است» به مهر گفت: نهادهای فکر ساز اعم از حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها متأسفانه به خاطر این نظام‌سازی به جای این‌که خط دهند، به غلط خط می‌گیرند. البته در این بین حوزه‌های علمیه بیشتر ضرر کردند زیرا حوزه‌ای که یک عقبه تمدنی و فرهنگی داشته و باید پی به قابلیتهایش می‌برد، خود را ارزیابی می‌کرد و به علم بومی یاری می‌رساند، نه تنها خود را ارزیابی نکرد و قابلیت های فرهنگی و تمدنی خود را فهم نکرد بلکه در پیوند وحدت حوزه و دانشگاه بیشتر تابع دانشگاه شد.

وی افزود: متأسفانه اطلاع دقیق دارم که برخی مراکز مطالعاتی حوزه وقتی می‌خواهد فعالیتی داشته باشد از دانشگاه اجازه می‌گیرند. این مصیبت مضاعف است و به تفسیر غلطی برمی گردد که از قدرت وجود دارد که قدرت را فقط در وجه رسمی اش به تصویر می‌کشد و از قدرت مدنی، قدرت نقد و از قدرت نهادهای تاریخی غافل می‌شود.

بودجه‌ها به سمت پژوهش‌های «دهان پر کن» نروند
عماد افروغ درباره تأکیدات مقام معظم رهبری در سیاست‌های علم و فناوری برنامه پنجم توسعه بر مشارکت بخش غیر دولتی در تولید علم و فناوری گفت: مجریان متوجه باشند که اگر واقعا مشارکت بخش غیردولتی در تولید علم را می‌خواهند، دست از تمرکزگرایی بردارند. یعنی با تمرکزگرایی و نگاه سلسله مراتبی تمرکز گرایانه نمی‌شود مراکز علم ساز در عرصه مدنی را تقویت کرد. همچنین در سیاست‌های علم و فناوری برنامه پنجم توسعه سهم بودجه پژوهش از تولید ناخالص ملی را 3 درصد قرار داده است. مجریان برنامه باید متوجه و مراقب باشند که پروژه‌های پژوهشی به خوبی انجام شود یعنی بودجه‌ها به سمت پژوهش‌های بنیادین برود و فقط «دهان پر کن» و عددی و رقمی نباشند.

اندیشه‌های امام (ره) مبنای برنامه‌ریزی‌ها قرار گیرد
این جامعه شناس در تبیین تأکیدات مقام معظم رهبری در سیاست‌های فرهنگی برنامه پنجم توسعه گفت: مقام معظم رهبری در سیاست‌های فرهنگی برنامه پنجم توسعه، به زنده نگاه داشتن اندیشه دینی و سیاسی امام (ره) به عنوان معیار اساسی سیاستگذاری‌ها و برنامه‌ریزها تأکید کرده اند. این یک بحث کاملا کلیدی است یعنی باید اندیشه دینی و سیاسی امام راحل را فهم کرد و آن را مبنای سیاستگذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها در عرصه‌های مختلف قرار داد. به هر حال این اندیشه‌ها روشن هستند و اگر برخی ابهامی دارند، بروند و وقت بگذارند و اندیشه امام را مطالعه کنند و سپس آن را اساس سیاستگذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها قرار دهند.

مقابله عقلانی و عملی با خرافه و انحرافات معنوی
عماد افروغ افزود: مقام معظم رهبری در ابلاغ سیاست‌های برنامه پنجم توسعه به مقابله با جریانات انحرافی در حوزه دین و زدودن موهومات تکیه کرده اند. به نظر می‌رسد که جریانات انحرافی و موهومات امروز سکه رایج است و فقط هم منشا آن به درک‌های خرافی مردم برنمی گردد بلکه به برخی رضایتمندیهای بدنه‌هایی از حاکمیت از این خرافه‌سازیها نیز برمی‌گردد. به نظر می‌رسد جمودگرایی بر ظواهر و ظاهرگرایی و اشعری گری فقط ریشه‌های غیر رسمی ندارد بلکه گاه ریشه‌های رسمی نیز دارد. یعنی این ظاهرگرایی در ساحتی از تصمیم‌گیری‌ها و رفتارهای اصحاب قدرت رخنه کرده است. بی تردید وقتی به عقلانیت توجه نکنید و به گونه‌ای اسیر توهم شوید و وقتی دایره مشارکت را محدود کنید خواه ناخواه فضا برای ظاهرگرایی فراهم می‌شود.

با گونه‌ای تفکر ضد عقلانی روبرو هستیم
وقتی فضا برای ظاهرگرایی ایجاد می‌شود نقش علمای دین و روشنفکران حقیقت گرا برای عمق بخشیدن معرفت دینی مردم و مقابله جدی با مظاهر مختلف خرافه و خرافه‌سازان مضاعف می‌شود.

عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی خاطرنشان کرد: وقتی فضا برای ظاهرگرایی ایجاد می‌شود نقش علمای دین و روشنفکران حقیقت‌گرا برای عمق بخشیدن معرفت دینی مردم و مقابله جدی با مظاهر مختلف خرافه و خرافه‌سازان مضاعف می‌شود. در حال حاضر چه در عرصه رسمی و چه در عرصه غیر رسمی با گونه‌ای تفکر ضد عقلانی روبرو هستیم که این وظیفه همه درد آشنایان را سنگین می‌کند که با این قضیه مقابله کنند و خوشحالم که مقابله با خرافه و خرافه‌سازی‌ها در تأکیدات مقام معظم رهبری در سیاست‌های برنامه پنجم توسعه آمده است.

وی افزود: مقام معظم رهبری در سیاست‌های فرهنگی برنامه پنجم توسعه به ایجاد درک مشترک از چشم‌انداز 20 ساله اشاره کرده‌اند بنابراین اگر ابهامی و تردیدی برای کسی درباره چشم‌انداز 20 ساله و ضرورت تحقق آن وجود دارد و اگر «ان قلت‌هایی» درباره این چشم‌انداز دارند آن را اصلاح کنند. بنابراین باید تلاش شود تا گروه‌ها و نخبگان مختلف به درک مشترک نائل آیند.

به خاطر اقتصاد زدگی‌ها، سیاست زدگی‌ها و کمیت زدگی‌ها سخت دچار مشکل اخلاق شده‌ایم
جامعه ما به رغم این‌که مبنای اخلاقی دارد، انقلاب ما به رغم این‌که غایت اخلاقی دارد اما بخاطر اقتصاد زدگی‌ها، سیاست زدگی‌ها و کمیت زدگی‌ها سخت دچار مشکل اخلاق شده‌ایم.

عماد افروغ با بیان این‌که مقام معظم رهبری در فرازهایی از سیاست‌های برنامه پنجم توسعه به اصول اخلاقی اشاره کرده‌اند گفت: به نظر بنده سخت به اصول اخلاقی نیاز داریم. جامعه ما به رغم این‌که مبنای اخلاقی دارد، انقلاب ما به رغم این‌که غایت اخلاقی دارد اما بخاطر اقتصاد زدگی‌ها، سیاست‌زدگی‌ها و کمیت زدگی‌ها سخت دچار مشکل اخلاق شده ایم. اگر نگویم دچار بحران اخلاق شده‌ایم اما می‌گویم که سخت دچار مشکل اخلاقی در جامعه شده‌ایم که بخشی از آنها به نوع رفتارها و سیاست‌ها برمی‌گردد.

تحقق برنامه پنجم دولت برنامه پذیر می‌خواهد
آرمان‌های بنیانگذار انقلاب اسلامی می‌گوید که مردم از اقشار مختلف تشکیل شده و باید در اداره کشور همکاری کنند، نظارت کننده باشند و در تصمیم‌گیری‌ها و اجرا نقش‌آفرین باشند.

این استاد دانشگاه درباره ویژگی‌های دولتی که می‌تواند برنامه پنجم توسعه را محقق کند، گفت: دولت باید دولت با برنامه و عقلانی باشد و برای مشارکت مردم در سطوح مختلف حساب باز کرده باشد مگر بخواهد بر اساس پندارهای شخصی و تشخیص‌های فردی خود پیش برود! هر قدر هم این تصمیم‌ها و پندارهای شخصی درست باشد اما کشور را به مقصد نمی‌رساند زیرا حتما باید دیگران را در اداره کشور مشارکت داد. مشارکت دیگران حتی اگر روی صحت مسیر ما اثر نگذارد اما بر روی توجیه مسیر اثر می‌گذارد. ضمن این‌که بر روی محتوای مسیر نیز اثر می‌گذارد و در سطحی دیگر نیز حداقل افراد مشارکت کننده پای سختی‌ها با مجموعه مشارکت پذیر می‌ایستد.

عماد افروغ با بیان این‌که «مگر می‌شود کشور جمهوری اسلامی ایران را بدون مشارکت مردمی اداره کرد» گفت: امام (ره) می‌فرمایند که مردم را باید مشارکت داد. مشارکت مردم فقط به «الله‌اکبر گفتن» نیست یعنی نگاه به مردم نباید نگاه توده وار و هیجانی باشد زیرا آرمان‌های بنیانگذار انقلاب اسلامی می‌گوید که مردم از اقشار مختلف تشکیل شده و باید در اداره کشور همکاری کنند، نظارت کننده باشند و در تصمیم‌گیری‌ها و اجرا نقش آفرین باشند.

من از تعطیلی فکر نگرانم
تحقق برنامه پنجم توسعه امکان ندارد مگر این‌که از احساس‌گرایی و عاطفه‌گرایی صرف فاصله بگیریم. تحقق برنامه پنجم توسعه امکان ندارد مگر این‌که از توهم فاصله بگیریم.

وی افزود: از ملزومات تحقق برنامه پنجم توسعه پرهیز از شعارهای کلی و کلی‌گویی و نگاه برنامه‌ای، استراتژیک و عملیاتی است و این امکان ندارد مگر این‌که با عقلانیت میانه خوبی داشته باشیم. تحقق برنامه پنجم توسعه امکان ندارد مگر این‌که از احساس گرایی و عاطفه گرایی صرف فاصله بگیریم. تحقق برنامه پنجم توسعه امکان ندارد مگر این‌که از توهم فاصله بگیریم. متأسفانه این توهم‌ها امروز باعث شده که فکر تعطیل شود و من نگرانم! وقتی عده‌ای هستند که هیچ تره‌ای برای تفکر خورد نمی‌کنند، بنابراین فقط برای «پز دادن» است که بگوییم گروه‌های فلسفه و اتاق‌های فکرمان توسعه پیدا کرد.

عماد افروغ جامعه‌شناس در پایان گفت: اگر برایمان مهم است که یک کشور برنامه محور و چشم‌انداز 20 ساله داشته باشیم و اگر می‌خواهیم آرزوی همیشگی مان که راه رفتن بر طبق یک نقشه بود، برآورده شود بنابراین باید ملتزم به نقشه راه باشیم. باید شاهد تحقق بند بند سیاست‌های برنامه‌های کشور باشیم ولی اگر به این سیاست‌ها جامه عمل پوشیده نشود به تدریج مردم از هر گونه برنامه و استراتژی و فکر فاصله می‌گیرد و یک فضای روزمرگی حاکم می‌شود که من فکر می‌کنم به حد کافی شاهدش هستیم.