نگاه شما: جزیره ناشناخته خلیج فارس

همیشه جنوب برای ما مظهر جوشش منابع اقتصادی کشور بوده است، واژه‌ای که مجموعه‌ای از ارزش‌ها و شرایط خاص را به ذهن متبادر می‌سازد که با درآمد و فداکاری مردمانش همراه است.

کمتر ایرانی پیدا می‌شود که نام کیش و قشم را نشنیده باشد، اما اگر بخواهیم یکی از مناطق مؤثر اقتصادی کشورمان را بشناسیم، لازم است با گوشه‌ای از خطه زرخیز جنوب آشنا شویم؛ جزیره‌ای مرجانی که در آب‌های نیلگون خلیج فارس جای گرفته و در جنوب شهر بندری گناوه و از لحاظ جغرافیایی در ۳۰ مایلی شمال غربی بندر بوشهر قرار دارد.

 اگر فرض کنیم که نفت ایران نزدیک ۷۵ درصد درآمد سالیانه کشور را تأمین می‌کند و همچنین بدانیم که بیش از ۹۵ درصد نفت ایران از این جزیره صادر می‌شود، بدین ترتیب می‌توان نتیجه گرفت که این پایانه، تأمین کننده بیش از ۷۱ درصد منابع مالی سالیانه دولت است! بدین ترتیب این قطعه از زمین، نقطه بسیار استراتژیکی برای ایران خواهد بود.

جزیره زیبای خارک با ابعاد ۸ کیلومتر طول در ۴ کیلومتر عرض که مساحت آن حدود ۳۲ کیلومتر مربع و دارای آب و هوای گرم و مرطوب است، یکی از مهمترین پایانه‌های صادرات نفتی جهان است. با وجود این، خارک ویژگی‌های منحصر به فردی دارد که این جزیره را در دنیا متمایز ساخته است؛ و همین ویژگی باعث شد تا در دوران هشت سال جنگ تحمیلی، رژیم بعث تمام توان خود و دنیای غرب را به کار گیرد تا کشور عزیزمان را از این نعمت محروم ساخته و از چنگ ایران درآورد.

جزیره خارک با در اختیار داشتن دو اسکله بزرگ شرقی و غربی که برای بزرگترین نفتکش‌ها امکان پهلوگیری را به وجود آورده، از دیرباز مورد توجه خاص بوده است. اسکله شرقی که به اسکله T نیز معروف است به خشکی راه داشته و آبخوری آن بسته به نقاط مختلف اسکله، بین ۱۵ تا ۲۲ متر است.

این اسکله در سال ۱۹۶۰ میلادی تکمیل شد و نخستین محموله نفت صادراتی ایران به میزان ۱۲۵۶۱۰ بشکه از طریق امکانات جزیره خارگ در تاریخ دوم ژانویه‌‌ همان سال تحویل کشتی هلدیا شد. طول این اسکله که در فاصله ۱۱۰۰ متری ساحل قرار دارد، نزدیک ۱۸۳۰ متر و عرض آن ۴۰ متر است، دارای ده پهلوگاه است که به ترتیب از شماره ۱ تا ۱۰ نام‌گذاری شده‌اند.

اما ویژگی بازر این جزیره نفتی اسکله غربی یا آذرپاد است؛ که با طول نزدیک ۱۸۰۰ متر امکان پهلوگیری بزرگ‌ترین سوپر نفتکش‌های جهان را فراهم کرده است. این اسکله با آبخوری بیش از ۳۲ متر در فاصله ۱۴۵۵ متری ساحل غربی جزیره قرار داشته و هیچ گونه ارتباط زمینی با جزیره ندارد. با ساخت چهار خط لوله ۵۶ اینچی زیردریایی امکان انتقال نفت موجود در مخازن به نفتکش‌ها فراهم شد. به موازارت این خطوط، دو خط لوله ۲۰ اینچی نیز وظیفه انتقال سوخت به اسکله و امکان تزریق آن به نفتکش‌ها را محقق ساخت.

با رونق گرفتن صنایع کشتی‌سازی و ساخت نفتکش‌های غول‌پیکر، صنعت صادرات نفت متحول گشته و بنابراین کشورهای صادرکننده نفت به پهلوگاه‌های بزرگ‌تر و ایجاد شرایط لازم برای پهلوگیری نفتکش‌ها با ظرفیت تا حدود ۵۰۰ هزار تن، نیاز پیدا کردند. ایران از جمله کشورهایی بود که به سرعت اقدام به طراحی و ساخت جزیره دریایی موسوم به آذرپاد نمود. این اسکله با وجود سیستم‌های دقیق اندازه‌گیری حجم سیالات صادراتی، عنوان یکی از بزرگ‌ترین و معروف‌ترین اسکله‌های صادراتی دنیا را از آن خود کرده است. اسکله غربی یا آذرپاد به وسیله دو نمایش گر کامپیوتری به ساحل مرتبط می‌باشد و مجهز به سیستم کمک ناوبری پیشرفته، سیستم اطفاء حریق خودکار و نیمه خودکار و سیستم چرخشی و گرمایشی سوخت به منظور پیشگیری از لخته شدن آن است. همچنین با استفاده از امکانات موجود، کار بارگیری در پهلوگاه شماره ۱۵ این اسکله با دو نوع نفت به صورت همزمان مهیاست.

به منظور ایجاد امکان مانورهای عملیاتی و بازیافت انرژی جنبشی سیال ـ که در طول مسیر از دست رفته و تبدیل آن به انرژی پتانسیل ـ مخازن عظیمی در مرتفع‌ترین نقطه جزیره خارک که لایه‌های مرجانی محکمی داشته و مقاومت بالایی دارد، با ظرفیت‌های متفاوت ساخته شده و هنوز هم پروژه‌های احداث مخازن با ظرفیت‌های بسیار بالا در دست اجراست. همچنین از این مخازن در مواقع بحرانی که شرایط جوی برای پهلوگیری نفتکش مساعد نیست و یا نفتکش در لنگرگاه حاضر نیست، جهت ذخیره‌سازی نفت خام استفاده می‌شود.

این مخازن که در ارتفاع ۲۰۰ فوتی از سطح دریا بنا شده‌اند این امکان را به نفت خام می‌دهد تا با نیروی جاذبه به سمت اسکله‌ها هدایت شود و همین ویژگی، جزیره خارک را در تمام جهان منحصر به فرد ساخته است. نفت تولیدی از مناطق نفت خیز جنوب ابتدا به وسیله خطوط لوله از تلمبه‌خانه‌های اهواز و امیدیه و گوره به چند راهه بندر گناوه رسیده، سپس توسط سه خط لوله ۳۰ اینچی، یک خط لوله ۴۲ اینچی و یک خط ۵۲ اینچی از زیر آب و روی بستر دریا و طی مسافتی در حدود ۳۲ کیلومتر به جزیره خارگ وارد می‌شود.
 
این خطوط که ناقل نفت خام سبک و سنگین می‌باشد تا مخازن ذخیره‌سازی امتداد داشته و پس از ورود به ایستگاه کاهش فشار، به تفکیک نوع نفت (سبک و سنگین) وارد مخازن می‌شوند و سپس از طریق راه خروجی مخزن توسط دو خط لوله جداگانه ۷۸ اینچی، که هر یک به نوع خاصی از نفت اختصاص دارد به سمت اسکله غربی و از طریق چهار خط لوله ۴۸ اینچی به سمت اسکله شرقی هدایت می‌شود.

موقعیت جغرافیایی فلات ایران و جزیره خارگ بگونه‌ای است که بدون نیاز به هیچگونه نیروی پمپ و صرفا با استفاده از نیروی جاذبه زمین، نفت خام تولیدی از مناطق نفت خیز جنوب وارد جزیره شده و پس از ذخیره سازی در مخازن به‌‌ همان ترتیب و با کمک نیروی جاذبه در نفتکش‌ها بارگیری می‌شود. به عبارت دیگر اختلاف ارتفاع بین مناطق نفت خیز جنوب و جزیره خارگ و پس از آن اختلاف ارتفاع جزیره با سطح دریا، جزیره خارگ را تبدیل به یک پایانه نفتی منحصر به فرد کرده که در سطح جهان بی‌نظیر است.
 
مخازن ذخیره‌سازی نفت به صورت استوانه‌های قطور و مرتفع عمودی بنا شده‌اند و ظرفیت آن‌ها از ۱۴۰ هزار تا یک میلیون بشکه متفاوت است. سقف این مخازن از نوع شناور بوده و با بالا و پائین رفتن سطح نفت در داخل مخزن حرکت می‌نماید. شناور بوردن سقف به میزان قابل توجهی از خروج گازهای سبک همراه نفت جلوگیری می‌کند و از کاهش مرغوبیت نفت نیز می‌کاهد. همچنین وجود سقف شناور ایمنی مخزن را بیشتر و باعث جلوگیری از مخلوط شدن هوا با هیدروکربن داخل مخزن می‌‌شود.

بنا بر اطلاعات زمین‌شناسی، جزیره خارک، فرآورده کنش بیولوژیک میلیارد‌ها مرجان در بیش از یک میلیون سال گذشته است. این توده مرجانی چهارده هزار سال پیش آب را از روی خود زدود و چون طاقدیسی از بستر خلیج نیلگون همیشه فارس سر برآورد. این جزیره علاوه بر داشتن آهوان زیبا و دیگر گونه‌های گیاهی و جانوری، بخشی از آثار تاریخی متعلق به دوران پارت‌ها و ساسانیان و دوره‌های پس از آن را نیز در خود جای داده است.