خانواده زندانیان؛ قربانيان پنهان تبهكاری

با زنداني شدن افراد، خانواده هاي بسياري از آنها با آسيب هاي مختلف اجتماعي روبه رو مي شوند و در ميان برخي از اين خانواده هاي محروم از حمايت، فرزنداني پرورش مي يابند که در معرض آسيب هاي مختلف اجتماعي، به اعتياد کشانده مي شوند و به دام جرائم مختلفي همچون قاچاق مواد مخدر، سرقت و... مي افتند. خانواده هاي زندانيان در واقع به قشر آسيب پذير اجتماعي تبديل مي شوند که هر آن احتمال ارتکاب جرم براي آنها وجود دارد.
   
در حادثه اي خوانديم، مردي که سال ها قبل به اتهام قاچاق اسلحه دستگير و محکوم به حبس ابد شده بود، به بهانه شرکت در مراسم عروسي دخترش از زندان مرخصي گرفت و با نقشه شوم خود يک جنايت هولناک را رقم زد، همسر اين مرد پس از محکوم شدن او به حبس ابد درخواست طلاق داده بود که پس از اين جدايي زندگي جداگانه اي را آغاز کرد ولي 3 دخترشان همچنان در خانه پدر ماندند. وقتي اين مرد زنداني با همسر سابقش روبه رو شد پس از يک مشاجره نقشه هولناکي کشيد.
   
اين مرد به بهانه تفريح با دخترانش راهي مناطق کوهستاني شدند، دختران که از ديدار پدر شاد و سرخوش بودند تصور نمي کردند که قرار است چه حادثه شومي برايشان رخ بدهد. ناگهان اين مرد در يک حرکت جنون آميز با شليک گلوله دخترانش را به قتل رساند و سپس خود را تسليم پليس کرد. اگر اين مرد جنايتکار از همان ابتدا سراغ خلاف نرفته بود، همه اعضاي خانواده بي هيچ کينه اي در کنار هم به زندگي شان ادامه مي دادند.
   
دکتر جعفرباي، محقق و کارشناس آسيب هاي اجتماعي مي گويد: اگر چه جرم يک اقدام فردي محسوب مي شود، اما آثار پيرامون آن مجموعه اي از عناصر انساني را درگير مي کند، ابتدا رخداد جرم به واسطه نوع وقوع آن باعث جريحه دار شدن وجدان عمومي مي شود و در وقوع يک جرم تنها مجرم متضرر نمي شود بلکه همه حاميان و خويشاوندان و بستگان وي تحت تاثير قرار مي گيرند.
   
در حادثه ديگر، مرد جواني که تصور مي کرد خواهرش با فردي رابطه پنهاني دارد وي را به قتل رساند.
   
اعضاي اين خانواده ديگر نتوانستند مانند گذشته به زندگي عاديشان ادامه دهند.
    ­­­
در حادثه اي ديگر مرد ثروتمندي هنگامي که آبروي خود را پس از ارتباط پنهاني با دختر جوان در خطر ديد سناريوي وحشتناکي را تنظيم کرد. دختر جوان که گمان مي کرد در رابطه پنهاني با اين مرد مي تواند به همه آمال و آرزوهايش برسد سرانجام از سوي همان فرد به قتل رسيد و به کام مرگ فرورفت.
   
در اين حادثه تلخ اعضاي هر دو خانواده قاتل و مقتول دچار آسيب هاي جدي شدند.
   
جعفر باي مي گويد: با توانمندسازي خانواده هاي زندانيان شرايط خودحمايتي در آنان تقويت مي شود و مي توان زمينه مصونيت بخشي در مقابل آسيب هاي احتمالي را براي آنان فراهم ساخت. خانواده زنداني بي گناه ترين افرادي هستند که پابه پاي مجرم و همراه و همگام با او دوران مجرميت را توام با سختي در فراز و نشيب زندگي طي مي کنند و اين قشر، نيازمند حمايت هستند.
   
بهتر است سازمان هاي مردم نهاد فراواني با رويکرد حمايت از خانواده هاي زندانيان در کشور تشکيل شود و به محض وقوع جرم نسبت به ايمن سازي خانواده زنداني در برابر حوادث مختلف اقدام شود.
   
شــيرزاد حيــدري، جامعه شــناس مي گويد: در هر جامعه اي قانونگذاران با هدف اصلاح بزهکار مجازات هايي در نظر مي گيرند و شهروندان را از عواقب و نتايج ارتکاب جرائم مطلع مي سازند. يکي از اين مجازات ها سلب آزادي و تعيين زندان براي خلافکاران است.
   
هر چند که اين گونه مجازات ها با اهداف متفاوتي از جمله هدف اخلاقي و هدف اصلاحي وضع شده اند تا امکان بازگشت بزهکار به جامعه نيز وجود داشته باشد اما آثاري که امروزه از وضع اين مجازات ها حاصل شده است بعضاً با هدف قانونگذار هماهنگي ندارد و هيچگاه آنچه را که قانونگذار از وضع اين مجازات ها خواسته است حاصل نمي شود.
   
اگر در وهله اول هدف قانونگذار اصلاح بزهکار بوده است ما شاهد آن هستيم که در هنگام تحمل حبس يا پس از آزادي بزهکاران به جرائم ديگري دست مي زنند. بررسي ها نشان مي دهد که افراد زنداني بخصوص مجرمان مواد مخدر در زمان مرخصي نيز مرتکب جرم و جنايت شده اند.
   
اين جامعه شناس ادامه داد: مشکلات اقتصادي و اجتماعي نظير طلاق، بي سرپرستي اطفال و بزهکاري آنها خواسته قانونگذار نبوده است، اما همين مشکلات دامنگير نزديکان و خانواده زندانيان و حتي نهاد هاي مدني و اجتماعي شده است.
   
به نظر مي رسد تعيين کيفر بايد دستخوش تحولاتي شود تا شاهد اين گونه نتايج ناخواسته نباشيم.
   
آسيب به خانواده زندانيان
   
در برخي مواقع ميزان آسيب وارده به خانواده بيش از خود مجرم است. به عنوان نمونه مي توان پرسيد: دختر دم بختي که به واسطه مجرم بودن پدر، خواستگارانش را از دست مي دهد چه گناهي کرده است؟ يا پسري به خاطر دستگيري پدر، چرا بايد حق انتخاب از او گرفته شود.
   
در خبر ديگري مي خوانيم، زن و مردي که اعضاي يک باند قاچاق موادمخدر بودند و از اين طريق پول هاي هنگفتي به جيب مي زدند، نمي دانستند عاقبت تنها فرزندشان چه مي شود؟!
   
اين پسر بي گناه به دليل گرفتاري پدر و مادرش به بهزيستي فرستاده شد و شايد اگر والدين اين طفل معصوم فقط کمي به آينده پسرشان مي انديشيدند اکنون وي در کانون گرم و پرمهر خانواده رشد مي کرد.
   
زني که پرستاري پيرزن ثروتمندي را برعهده داشت پس از مدتي برق طلاو جواهرات و عتيقه وي او را وسوسه کرد و به اموال وي دستبرد زد و از سوي پليس دستگير شد. دختر اين زن مجبور شد به دليل جرم مادر خود طعنه و کنايه هاي اطرافيان و غريبه ها را تحمل کند و همچون طاعون زدگان از جامعه طرد شود، در صورتي که وي گناهي مرتکب نشده و نبايد تاوان اشتباه مادر خود را بدهد.
   
امين قرائي مقدم، آسيب شناس اجتماعي مي گويد: اگر خانواده ها بدانند که پس از ارتکاب جرم توسط يکي از افراد خانواده، اعضاي ديگر دچار چه نوع گرفتاري هايي مي شوند يقيناً همه توان خويش را صرف پيشگيري از وقوع آن خواهند کرد.
   
هنگامي که رويکرد تک تک اعضا مبتني بر پيشگيري از وقوع جرم باشد زمينه ارتکاب آن به حداقل خواهد رسيد.
   
امروزه انجمني تحت عنوان انجمن حمايت از خانواده هاي زندانيان در کشور فعاليت مي کند که متاسفانه به علت پر مسئله بودن خانواده هاي زندانيان از يکسو و تعداد کثير آنان از سوي ديگر اين موسسه ياراي پاسخگويي به درخواست هاي متنوع و متعدد همه آنان را ندارد.
    
زندان زدايي کنيم نه زندان افزايي
   
امين الله، قرائي مقدم مي گويد: اگر يکي از اعضاي خانواده به دلايل مختلفي همچون اعتياد، چک بلامحل، اختلاس، قتل و ديگر جرائم به زندان بيفتد خانواده متزلزل و متشنج مي شود. براي کاهش خطرات و جلوگيري از آسيب هاي اجتماعي بهتر است به مشکلات خانواده هاي زندانيان رسيدگي شود و به جاي افزايش زندانيان شاهد کاهش تعداد زندانيان در سطح جامعه باشيم. علي نجفي توانا، جرم شناس مي گويد: زندان محلي براي بازسازي و بازپروري محکومان است. يک زندان در صورتي مي تواند وظيفه مهم بازسازي محکومان را انجام دهد که مجهز به امکانات کافي و نيروي متخصص باشد اما متاسفانه زندان تنها به محلي براي نگهداري محکومان تبديل شده است که اين شيوه نگهداري بدون اعمال اقدام هاي بازپروري و اصلاحي نه تنها اثر مثبتي ندارد بلکه موجب بروزمشکلات فراواني براي زنداني و خانواده وي مي شود و برخي از زندانيان هم به بزهکاران حرفه اي تبديل مي شوند.
   
در واقع مي توان گفت همان مشکلات و کمبود هايي که شخص زنداني در زندان دارد براي خانواده زنداني هم به وجود مي آيد.
   
براي جلوگيري از چنين مشکلاتي تعيين مجازات هايي جايگزين مانند حبس در خانه، پرداخت جريمه، نظارت هاي مستمر، تعيين برخي از محروميت هاي اجتماعي ديگر و انجام کار هاي عام المنفعه براي متهمان ضروري است که مي تواند براي زندانيان و خانواده هاي آنها موثر باشد. همچنين براي حمايت از زنداني و خانواده اش و اعمال برخي تدابير مانند بکار گماردن برخي از زندانيان در کارخانه ها و ديگر مراکز توليدي و خدماتي ضروري است.
    
منبع: ايران