به زور سوار قطار ورزش نمیشویم
روانشناسی ورزشی علم لحظه ای نیست، بلکه اساتید این علوم برای تثبیت جایگاه خود در میان کادر فنی تیم های ورزشی مسیر طولانی را پیش رو دارند تا خدمات آنها مورد استفاده مدیران مربیان و بازیکنان قرار بگیرد.
دکتر محمد خبیری، مدیر گروه روانشناسی ورزشی دانشکده تربیت بدنی دانشگاه تهران در گفت و گویی تفصیلی با ایسنا به جایگاه و وضعیت کنونی روانشناسی ورزش در بین تیم های ورزشی پرداخته است که می خوانید:
* قضیه شاید ساده باشد. بخشی از آمادگی ورزشکار را مانند تمام افراد جامعه شرایط روانی او رقم میزند. پس چرا ورود روانشناسان به تیمهای ورزشی با مقاومت روبرو میشود؟
نه تنها در ایران، بلکه در بسیاری از کشورها نیز این کشمکش ها وجود دارد که مربیان تیم های ورزشی در برقراری ارتباط با مشاوران روانی دچار مشکل هستند و به شیوههای مختلف آنها را دفع می کنند. حتی در بیشتر مواقع مربیان در برابر اطلاعات و دانش روانشناسان ورزشی موضع گیری کرده و اجازه همکاری را به آنها نمی دهند. به عبارت دیگر هنوز مرزبندی مشخصی میان یک روانشناس ورزشی و مربیان تیم های ورزشی وجود ندارد و جایگاه ها به درستی تعریف نشده است.
* روان شناس ورزشی باید قابلیتهای متفاوتی نسبت به یک روانشناس عادی داشته باشد، یا حضور یک روانشناس عادی کفایت میکند؟
گاهی از طرف بعضی از مربیان خدمات یک روان پزشک با روانشناس ورزشی اشتباه در نظر گرفته می شود. یعنی به جای حضور روانشناس ورزشی در کنار تیم ها شاهد حضور روان پزشک، روانشناس بالینی و یا پزشک عمومی هستیم که فقط تعداد محدودی از دوره های مهارت های ذهنی در ورزش را سپری کردهاند و شناخت محدودی نسبت به فرهنگ یا محیط های ورزشی دارند. حال این ابهام وجود دارد که کدام یک از این ها می توانند به تیم های ورزشی بیشتر کمک کنند که این موضوع یک بحث کاملا جداگانه و مفصل است.
* حضور یک روانشناس به طور ثابت هنوز در ایران جا نیفتاده است. چگونه باید مدیران را برای استفاده دائم متقاعد کرد؟
تعدادی ازباشگاهها، فدراسیون ها و همین طور مربیان و بازیکنان به درستی نمی دانند از روانشناس ورزشی چه چیزی می خواهند و روانشناسان نیز بر اساس پیش فرض های درست یا غلط خود یکسری فعالیتهایی انجام میدهند که شاید گره گشای مشکلات ورزشکاران نباشد. بعضی ازمدیران ورزشی درست زمانی به فکر استخدام یک روانشناس ورزشی می افتند که نزدیک برگزاری یک تورنمنت مهم است و مساله آبروی باشگاه در سطح داخلی ومملکت در سطح جهانی مطرح است. در این میان ممکن است عده ای از روانشناسان بدون این که مراتب کار را در نظر بگیرند تن به این همکاری می دهند در حالی که بهترین کار نه گفتن به چنین مدیران است. چون لحظه ای کار کردن نتیجه پرباری برای ورزشکاران در پی نخواهد داشت.
* المپیک لندن با نتایج درخشان کاروان ایران به پایان رسید. با این وجود برخی کارشناسان معتقد بودند که در صورت حضور روانشناس در کادر پزشکی میتوانستیم نتایج بهتری در برخی رشتهها مانند تکواندو یا تیروکمان به دست آوریم.
بسیاری از دوستان رسانهای انتقاد کرده بودند که اگر در بازی های المپیک یک روانشناس ورزشی تیم ها را همراهی کرده بود وضعیت کاروان ورزشی شرایط بهتری داشت، در حالی که من اصلا به این موضوع اعتقاد ندارم. چون بر اساس تحقیقاتی که صورت گرفته بر این باورم جنبه های جسمانی خیلی ساده تر از مهارت های روانی است و مهارت های ذهنی و مداخلات بالینی را نمی توان در شرایط سخت و پیچیده و لحظه ای وارد کردوبه نتیجه مطلوب نیز نخواهد رسید، این مساله از نظر علمی قابل قبول نیست و کار روانشناسی ورزشی همانند کار مربیان و بدنسازان یک پروسه مدت دار است.
* اعزام مربی روانشناس برای تیمهایی که هیچ همکاری نداشتند که منطقی نیست، در حالیکه برخی از تیمهای المپیکی روانشناس داشتند، اما این افراد هم به المپیک اعزام نشده بودند
در المپیک امسال هر چند همکاران روانشناس ما با پنج تیم قایقرانی، تیروکمان ، بوکس ، تکواندو و وزنه برداری تا قبل از اعزام به المپیک همکاری داشتند، اما در خصوص اعزام روانشناس به بازی ها هیچ فدراسیونی تمایل خود را برای این اعزام اعلام نکرد. هر چند کمیته ملی المپیک در ابتدا به کمیسیون روانشناسی وعده اعزام روانشناس ورزشی را به بازی های المپیک داده بود، اما به دلیل محدودیت هایی که برای اعزام وجود داشت این کار را به فدراسیون ها ومربیان آنهاموکول کرد که مربیان نیز تا روز آخراعلام نیاز یرای اعزام روانشناسان به لندن را نداشتند، البته چون سکان هدایت تیم دست مربیان است ما نیز در این باره تابع نظر آنها بودیم و هر گونه اصراری را جایز نمیدانستیم واعتقاد بر این بودکه فقط مربی باید در این زمینه نظر بدهد.
* مربیان که تمایل چندانی به حضور روانشناس ندارند. حضور قانونی روانشناس (مثلا به صورت اجبار آییننامهای) میتواند مفید باشد؟
روانشناس ورزش زمانی می تواند تاثیر مثبت بر عملکرد یک ورزشکاری که تحت فشار مسابقات مهم باشگاهی،آسیایی، جهانی و المپیک است، داشته باشد که شناخت کافی به وی و عملکرد ورزشی او وجود دارد. در حالی که چنین فرصتی برای روانشناسان ورزشی به ندرت تا به امروز فراهم شده و فرصتها برای کار روانشناسان ورزشی لحظه ای و کوتاه مدت بوده است. البته ما همیشه این مساله را به سرمربیان تیم ها یادآوری می کنیم تا زمانی که آنها احساس نیاز نکنند روانشناسان نیز به هیچ عنوان علاقمند نیستند که به زور سوار قطار با سرعت ورزش شوند و بخواهند خود را به تحمیل ورزش کنند. چون با این کار روانشناسان ورزش وظیفه ای جزء سر باری را برای خود احساس نخواهند کرد.
* گلایههایی نیز از سوی برخی مربیان گاهی به گوش میرسد. میگویند روانشناس بعد از مدتی حضور در تیم به خودش اجازهی دخالت در مسائل فنی را میدهد یا به دنبال این است که موفقیت را به نام خودش رقم بزند
یک روانشناس اصلا حق دخالت در کار مربی را ندارد ونیز نمی تواند ادعای مالکیت و شراکت در برد و باخت تیمی را داشته باشد. هر چند بعضی وقت ها دیده می شود همکاران روانشناس این موضوع را به نفع خود بیان می کنند که درست نیست.برد و باخت ها اول متعلق به ورزشکار است و بعد متعلق به مربی. چون روانشناس فقط تسهیل کننده کار است و حق ابراز شراکت در موفقیت ورزشکار را ندارد مگر آنکه ورزشکار و مربی کار روانشناسان را در موفقیت خود اعلام نمایند. قابل ذکر است که قهرمانی در سطح جهانی، در قرنی که همه اطلاعات فنی و بدن سازی در اختیار همگان می باشد، آمادگی های ذهنی نقش تعیین کننده ای را بازی میکند. به عبارت ساده اینکه ده قهرمان اول جهان از نظر فنی وجسمانی نظیر هم هستند ولی کسی در سکوی اول قرار میگیرد که از نظر روانی آماده تر است.
* آیا اگر حضور روانشناس در تیمهای ورزشی جا بیفتد. آیا به تعداد کافی روانشناس ورزشی حرفهای در ایران وجود دارد؟ البته نه افرادی که به قول شما به هر پیشنهادی پاسخ مثبت دهند
اگر تمام باشگاه ها و فدراسیون ها نیاز به حضور روانشناس ورزشی را در کنار تیم های خود احساس کنند، به طور قطع این قدر نیروی روانشناس در کشور وجود ندارد که به تمام باشگاه ها و فدراسیونها سرویس کافی دهند، چون کل کسانی که در این زمینه فعالیت می کنند به 10 درصد روانشناسان ورزش مورد نیاز هم نمی رسد. لذا به نظر می رسد باید در بالاترین مرجع ورزشی کشور جایگاه روانشناسان ورزش مشخص شود تا آموزش عمومی درباره روانشناسی ورزش به مربیان، مدیران، ورزشکاران و به تمام کسانی که احساس نیاز می کنند داده شود. ضمن این که برحسب تجربه کاری 52 ساله خود بندرت شاهد این قضیه بودم که مدیر یا مربی باشگاه یا فدراسیونی در زمان مناسب با مراجعه به من تقاضای همکاری یا کمک به تیمش را داشته باشد، اما زمانی که بازی سختی را پیش رو دارد با مراجعه روزانه خواهان کمک از یک روانشناس است، اما هیچ گاه با وجود این که از همکاران نزدیک من نیز هستند به دلیل بی اثر بودن کار روانشناسی به شکل لحظهای با آنها همکاری نکردم.
* یک روانشناس ورزشی برجسته دارای چه ویژگیهایی است؟
اعتقادم بر این است که روانشناسی ورزش، سخنرانی نیست که با حرف زدن مشکلات تیمی را برطرف و آنها را برای شرایط سخت آماده کرد. روانشناسی ورزش، خوب صحبت کردن و درد و دل نیست، بلکه کار روانشناس ورزش یک کار کاملا علمی و عملی است که باید ارتباط نزدیک و تنگاتنگ با ورزشکار خود برقرار کند تا بر اساس یک پروسه زمانی به موفقیت برسد. علم روانشناسی مربیگری مجموعه ای از تجارب مربیانی است که با استفاده از روش های ویژه روانشناسی مربیگری توانسته اند تیم های خود را به بالاترین سطح قهرمانی برسانند.
*در این بین هستند مربیانی که ادعا میکنند به دلیل رابطهی نزدیک با ورزشکار خود، میتوانند او را از نظر ذهنی - روانی آماده کنند.
بنابراین یک مربی بیش از آن که یک مربی فنی و آمادگی جسمانی باشد باید مربی ذهنی باشد تا نیاز تیمش را از نظر بعد روانشناسی برطرف کند، همان طور که در برهه کنونی خیلی از مربیان ما این وظیفه خطیر را انجام می دهند، چون این قبیل مربیان سالیان زیادی با ورزشکاران خود کار می کنند و در حقیقت اطلاعات این مربیان برجسته نسبت به علم روانشناسی از خیلی از همکاران ما که به تازگی می خواهند وارد تیمی شوند بهتر و بالاتر است. به طور مثال مرحوم دهداری با با زیکنان خود سالهای طولانی کار کرده بود واز نظر روانی بازیکنان خود را بخوبی می شناخت وبسیاری از موفقیت های آن مرحوم بیشتر از اینکه فنی و جسمانی باشد، جنبه های روانشناسی داشت.
* پس با این حساب میتوان ادعا کرد که برخی تیمها نیاز به روانشناس ندارند؟
البته این موضوع زمانی جواب می دهد که ورزشکار دچار مشکل خاصی نیست. در بعضی مواقع، ورزشکار دچار مسایل بالینی ویا پاتولوژیکی است که مربی وظیفه دارد به متخصصان روانشناس یا روان پزشک که در حیطه کار آنها می باشد ارجاع دهد که اگر ورزشکاری از مشکلات روان رنجوری شدید رنج میبرد، آنها نسبت به این موضوع سریع وارد عمل شوند.
