زلزله ترس ندارد اگر آماده باشيم

يك بار ديگر زمين لرزيد؛ اين بار بخش‌هايي از آذربايجان شرقي ويران شد تا شايد ما كمي بيشتر به فكر باشيم؛ تا يادمان بيايد ايران در منطقه‌اي لرزه‌خيز قرار دارد و خطر زلزله هميشه بيخ گوشمان است.

آن‌طور كه دكتر بهرام عكاشه پدر علم زلزله‌شناسي ايران به «جام‌جم» مي‌گويد، اگر ما آماده باشيم زلزله ترس ندارد. او معتقد است ما بايد خودمان را با شرايط وفق دهيم؛ بايد سرپناه‌ها را ايمن كنيم و به جاي اين‌كه زندگي را به دست حوادث بسپاريم و تسليم شويم، بايد با تسلط بر رخدادهاي طبيعي، مانع آسيب رسيدن به جان و مال‌مان شويم.

براي آشنايي با ديدگاه‌هاي اين استاد دانشگاه درباره احتمال وقوع زمين‌لرزه در تهران گفت‌وگوي ما را با وي بخوانيد:

احتمال وقوع زمين لرزه در تهران چقدر است؟

ميليون‌ها سال است كه احتمال زلزله در تهران وجود داشته و ميليون‌ها سال ديگر هم زلزله خواهيم داشت. در واقع هر روز در منطقه تهران زلزله‌هايي با قدرت‌هاي متفاوت داريم: يك ريشتر، دو ريشتر، صفر ريشتر، 1- ريشتر و...

زلزله صفر ريشتري؟!

بله. خوب است بدانيد براي بيان قدرت زلزله، عددهاي منها و صفر هم داريم؛ زلزله صفر ريشتر زلزله‌اي است كه فقط دستگاه آن را ثبت مي‌كند. بنابراين مطلع نشدن از زلزله به اين معنا نيست كه اصلا زلزله‌اي در كار نبوده است. درواقع اگر ما دستگاه و امكانات لازم را نداشتيم، به اين معنا نبود كه زلزله وجود ندارد بلكه فقط نمي‌توانستيم آنها را ردگيري كنيم. اين مساله را با يك مثال بيان مي‌كنم؛ ممكن است فردي احساس نكند فشار خون دارد، ولي وقتي به كمك دستگاه، فشار خونش اندازه‌گيري مي‌شود، متوجه اين مساله خواهد شد. بنابراين در اين منطقه هم سال‌هاست كه زلزله داشته و خواهيم داشت.

بارها درباره مناطق خاصي از تهران و ايران گفته شده كه خطر زلزله آنها را بيشتر تهديد مي‌كند. آيا واقعا مي‌توان شهر يا كشور را براساس احتمال وقوع زلزله تقسيم‌بندي كرد؟

تمام ايران زلزله‌خيز است و مي‌توان گفت تنها يكي‌دو‌درصد از مناطق كشور ما زلزله‌خيزي كمي دارد؛ بخصوص بايد توجه داشته باشيد چون اطراف تهران كوه وجود دارد، زلزله‌خيزي آن نيز زياد است. پس نبايد فراموش كنيم همه ايران زلزله‌خيز به حساب مي‌آيد ولي زلزله‌خيزي در مراكز ايران كمتر است. با اين حال زلزله هنگامي خطرناك محسوب مي‌شود كه در منطقه‌اي انسان زندگي كند و خانه ساخته شده باشد. اگر در بيابان زلزله‌اي اتفاق بيفتد، خطري هم وجود نخواهد داشت. از سوي ديگر وجود آب و سبزه در يك منطقه، نشان‌دهنده وجود گسل است؛ يعني زمين شكافته شده، آب بيرون آمده، درخت سبز شده و مردم هم در اين جاي خوش آب و هوا زندگي مي‌كنند كه مشكل دقيقا همين‌جاست. در كشور ما معمولا مناطقي كه آب و هواي خوبي داشته و در آن آب وجود دارد، داراي گسل است.

مردم گسل‌ها را عامل ايجاد زلزله مي‌دانند؛ آيا اين باور درست است؟ يعني مناطقي كه روي گسل قرار دارد، بيشتر در معرض زلزله است؟

زلزله يعني شكستن زمين و پاره شدن گسل موجود. گسل هم به معناي ردپاي شكستن قبلي است. بنابراين هر جا گسل وجود داشته باشد، به اين معناست كه قبلا زمين شكسته شده و دوباره هم شكسته خواهد شد. پس گسل‌ها محل وقوع زلزله‌ها بوده و خواهد بود ولي اين مساله اصلا به اين معنا نيست كه در مناطقي كه گسل وجود ندارد، زلزله‌اي نخواهد آمد، بلكه خيلي طبيعي است كه روزي اين اتفاق در آن بخش‌ها هم بيفتد؛ به عنوان مثال در منطقه شمال تهران وقتي براي اتوبان‌سازي اقدام‌مي‌كنند، مشخص مي‌شود بارها جابه‌جايي وجود داشته؛ در حالي كه در 150 سال گذشته شاهد هيچ زلزله‌اي در شمال تهران نبوده‌ايم؛ اما وقتي خاكبرداري مي‌كنند، جابه‌جايي‌ها مشاهده مي‌شود؛ پس مي‌توان گفت عمر اين جابه‌جايي‌ها به سال‌ها قبل باز مي‌گردد كه بي‌شك در حافظه ساكنان امروزي نمانده است.

تهران هم گسل‌هاي فراواني دارد؛ گسل‌هاي شناخته‌شده تهران حدود هفت يا هشت مورد است و فكر مي‌كنم حداقل 200 تا 300 گسل‌ ناشناخته هم داريم؛ در هر حال چه گسل‌هاي شمال تهران بلرزد و چه گسل‌هاي جنوب، تهران با شدت هشت تا 9 درجه مركالي تخريب مي‌شود.

برخي از افراد و سايت‌ها ادعا مي‌كنند توانايي پيش‌بيني زلزله‌ را دارند. آيا واقعا مي‌توان زلزله را قبل از وقوع پيش‌بيني كرد؟

متاسفانه بشر هنوز نمي‌تواند زمان وقوع زلزله را تعيين‌كند و تنها كاري كه از دست ما برمي‌آيد، ايمن‌سازي در مقابل اين حادثه طبيعي است. بنابراين مي‌توان گفت هيچ‌كس توانايي تعيين زمان زلزله را قبل از وقوع ندارد.

برخي از كارشناسان و محققان مي‌گويند اين‌كه فكر كنيم گسل‌هاي تهران مدت‌هاست آرام گرفته‌ و چند سال پيش بايد در تهران زلزله مي‌آمده، صحيح نيست. نظر شما چيست؟

توجه داشته باشيد كه نه من و نه هيچ‌كس ديگر روي كره زمين، نمي‌دانند ريتم گسل چگونه است و به طور قاطع نمي‌توان گفت زلزله چه زماني اتفاق مي‌افتد. آنچه ما مي‌توانيم بگوييم در اين خلاصه مي‌شود كه آمدن زلزله حتمي است، ولي نمي‌دانيم چه زماني اتفاق خواهد افتاد. درواقع هيچ‌كس نمي‌تواند بگويد يك گسل چه زماني فعال‌مي‌شود.

پس يك روز در تهران زلزله خواهد آمد؛ اين روز نزديك است؟!

اگر ما هميشه آماده باشيم كه نيستيم و ستاد بحران هم داشته باشيم، هر وقت زلزله بيايد مشكلي نخواهيم داشت. مردم و مسوولان هم بايد هميشه نگران زلزله باشند نه فقط پس از وقوع زمين‌لرزه؛ چرا كه ترس و نگراني گاهي خوب است و باعث آگاهي مي‌شود. ما مناطقي داريم كه زلزله‌هاي زيادي در آن اتفاق مي‌افتد و مي‌دانيم خطرناك و خطرساز است. مناطقي هم وجود دارد كه دوره بازگشت آنها طولاني است و زلزله‌هاي ريز هم اتفاق نمي‌افتد؛ مانند بم كه زلزله ناگهان اتفاق افتاد و چند هزار كشته داد؛ در حالي كه من بر اين باورم حتي يك نفر هم نبايد در آن زلزله جانش را از دست مي‌داد.

به نظر شما براي كاهش اين خسارت‌ها چه بايد كرد؟

هميشه بايد مقاوم‌سازي ساختمان‌ها را در نظر داشته باشيم، ستاد بحران آماده باشد و ارگان‌ها نيز با يكديگر هماهنگ باشند. البته ما ستاد بحران داريم ولي متاسفانه عملكرد آن آن طوري كه بايد باشد، نيست. در واقع در عمل هم بايد وقتي زلزله 6 ريشتري رخ مي‌دهد، در كشور هيچ كشته‌اي نداشته باشيم تا بتوان گفت ستاد بحران خوب عمل كرده و مقاوم‌سازي هم صورت گرفته است. اكنون با همت افراد و وزارتخانه‌هاي متعدد، ستاد بحران تشكيل شده ولي هنوز در مرحله شروع هستيم.

با توجه به شرايطي كه فرموديد، اگر زلزله‌اي در تهران اتفاق بيفتد، چه خواهد شد؟

متاسفانه تهران بسيار آسيب‌پذير است و اگر زلزله 7ريشتري در تهران اتفاق بيفتد، پايتخت براي ده سال تعطيل خواهد بود.

ارتباطي ميان زلزله آذربايجان شرقي و زلزله‌اي كه ممكن است در تهران اتفاق بيفتد، وجود دارد؟

تمام سرزمين ما تحت فشار و استرس است؛ حالا اين دفعه منطقه اهر شكسته شد، فردا ممكن است در هر منطقه ديگري چنين اتفاقي بيفتد. بنابراين ما بايد هميشه آماده باشيم.

زلزله‌هاي كوچكي كه در تهران و اطراف آن اتفاق مي‌افتد، تاثيري در زلزله بزرگ تهران دارد؟

خير؛ اين زلزله‌هاي كوچك فقط مي‌تواند اخطاري باشد براي وقوع يك زلزله بزرگ‌تر. اگر در دامنه كوه سنگريزه سقوط كند، به اين معناست كه سنگ بزرگي در راه است؛ بنابراين وقوع زلزله‌هاي ريز نشان مي‌دهد كه منطقه فعال بوده و آبستن حوادث است.

همان‌طور كه گفتم، ميليون‌ها سال است كه كشور ما زلزله‌خيز بوده و ميليون‌ها سال ديگر هم زلزله‌خيز خواهد ماند؛ بنابراين بايد كشور را در برابر زلزله ايمن كرد و آسيب‌پذيري را به حداقل رساند. نمي‌توان آسيب‌پذيري را به صفر رساند، اما مي‌توان آن را كاهش داد.