نگاه شما: زوایایی دیگر از زلزله اخیر

مقدمه

زلزله با تمام دلهره ها و خشونت و مصیبت و آسیب‌هایی که در پی دارد این بار در جایی بین سه شهر ورزقان، هریس و اهر اتفاق افتاد تا بسیاری از خانه ها را ویران کند. و بسیاری را در غم و اندوه فرو برد. اما در چنین شرایطی همیشه به این جمله استاد علامه محمدتقی جعفری(رض) دل خوش می دارم که در زمینه حکمت خداوندی در مورد حوادث و فجایع بزرگ در کتاب وزین خود تحت عنوان «امام حسین(ع) شهید فرهنگ پیشرو انسانیت» صفحه 12 چنین می نویسند:

«براى خداوند سبحان، حكمتى است فوق مشاعر و عقول‏ محدود انسان‏ها

اين حكمت عظماست كه نفس آدمى را از مسير مواد بى‏جان و در مراحل آخر، از چند قطره نطفه، به حركت در مى‏آورد و آن را به متعالى‏ترين درجه جمال و كمال نايل مى‏سازد.

به مقتضاى همين حكمت بالغه ربانى است كه سازنده‏ترين جريان‏ها به دنبال پليدترين حادثه‏ها به وجود مى‏آيد. شيطان به علت كبر و غرور به اصل خود، كه آتش بوده است، به حضرت آدم ابوالبشر (عليه السلام) سجده نمى‏كند و با دستور خداوند مخالفت مى‏كند. در نتيجه به پست‏ترين پليدى‏ها سقوط مى‏كند و از پيشگاه خداوند رانده مى‏شود. در عين حال، اين موجود پليد به دليل قرار گرفتن در موقعيت فريب دادن فرزندان آدم (عليه السلام) موجب مى‏شود كه آنان به وسيله رياضتى كه در نتيجه مخالفت با اغواهاى او محتمل مى‏گردند، به درجاتى عالى از كمال توفيق يابند.

به مقتضاى همين حكمت عاليه الهى است كه خداوند احياى اسلام و انسانيت و ارزش‏هاى والاى آن را، نتيجه بى‏رحمانه‌‏ترين و وقيحانه‏‌ترين جنايت يزيد و يزيديان به حسين و حسينيان قرار مى‏‌دهد.»

وقتی ترافیک سنگین جاده تبریز ـ ورزقان را به یاد می آورم - که راه 1 ساعته را 6 ساعته رفتیم و تنها توانستیم به روستای مشیرآباد(حدود 50 کیلومتر مانده به ورزقان) سر بزنیم به یاد این جملات علامه می افتم. آن روزی که هموطنان با همه علایق و سلایق و از همه طبقه ها فقط به کمک و یاری فکر می کردند. آری! گرچه این مصیبت بزرگ بود، اندوهناک بود اما به مقتضای حکمت خداوندی شعور پاک انسانهایی به نمایش گذاشته شد که با هیچ آزمایش، تحقیق و پژوهشی کسی نمی توانست حس انسان دوستی عمیقی که هموطنان نسبت به یکدیگر دارند را آشکار کند. هنوز هم این شیرینی حرکت مردم که عجین شده بود به تلخی مصیبت آسیب دیدگان از کامم بیرون نرفته است.   

اما در اینجا مایلم دغدغه های ذهنی خود را – گرچه خیلی ها ممکن است تنها یک طرح سئوال باشد ـ بیان کنم باشد که در اثر همفکری با همه عزیزان راهکارهای خوبی بدست آید و از این پس چنین حوادثی برای ما تحدید نباشد و به لطف خدا به عنوان یک فرصت از آنها استفاده کنیم.
 
1-    وقوع حادثه، اطلاع رسانی و امداد رسانی

اینجانب به عنوان یک فرد آماتور شدت و مکان دقیق وقوع این زلزله را از طریق اینترنت و به کمک داده های موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران طی 10-15 دقیقه بعد از حادثه شناسایی کردم. اما متاسفانه در اینجا در وهله اول مسئولین صدا وسیما نتوانستند پوشش خبری مناسبی راجع به این حادثه داشته باشند. از طرف دیگر مسئولین استانی مشغول برگزاری جلسات و صدور احکام ماموریت شدند و وقت همچنان در حال سپری شدن بود. جالب اینجاست که زمان وقوع حادثه قبل از غروب آفتاب بود و تا شب کارهای زیادی می شد کرد به شرطی که این جلسات از قبل برگزار می شد. تصور من اینست-اگر ایراد دارد مسئولین بفرمایند- اولا صدا و سیما می تواند اخبار دقیق زلزله را به استناد همان مرکز لرزه نگاری موسسه ژئوفیزیک به سرعت منعکس کند. این سئوال مهم است که مزایای این انعکاس خبری چیست؟ کاملا بدیهی است که در بحران اولین مساله امدادرسانی است. اگر اطلاع رسانی درستی صورت گیرد مردم و افراد ذیربط زیادی وجود دارند که می توانند به سرعت وارد عمل شوند. بیمارستانها نیازی به دستور ستاد بحران نخواهند داشت و خودشان وارد عمل می شوند و... . نکته دوم در مورد ستاد بحران است. بلافاصله بعد از وقوع حادثه زمان مناسبی برای تشکیل جلسه نیست. همه ما می دانیم تبریز، تهران و ... گسلهایی دارند و در معرض خطر احتمالی هستند. آیا مناسب نیست از هم اکنون بیاییم و این جلسه را تشکیل دهیم و مصوبات آن را به همه بگوییم و در موقع حادثه از ارگانها و نهادهای مختلف عمل به ماموریت محوله را مطالبه کنیم؟ برای مثال فرض کنیم –خدای ناکرده- در تهران زلزله شدید بیاید مناطق آسیب پذیر ما کجاها هستند؟ مردم وظیفه شان چیست؟ آسیب دیدگان به کدام بیمارستانها منتقل خواهند شد؟ اگر فلان بیمارستان تخریب شود وظیفه چیست؟ آیا مانور زلزله فقط برای هلال احمر کافی است؟ یا بیان و روشن کردن مردم از وظایف احتمالیشان ممکن است عمق فاجعه و آسیب را کاهش دهد؟

2-        وظایف امدادی و کمک رسانی نهادها

ما به عنوان جامعه دانشگاهی وظایف خود را که بتوانیم به طور موثر ایفای نقش کنیم نمی دانیم. بهتر است به بحث مدیریت، بحران امداد رسانی و برگزاری دوره های کمک های اولیه در دانشگاههای اهمیت بیشتری داده شود. و از سوی مسئولین ذیربط وظایف دانشگاهها به عنوان یک مجموعه منسجم که دارای توانمندیهای مختلفی می باشد مشخص شود. اکنون به طبع این حادثه موج بسیار مثبتی در دانشگاهها ایجاد شده است و کارهایی نیز صورت گرفته و کارهایی نیز برای آینده در نظر گرفته شده است. اما برنامه ریزی مناسب و اطلاع رسانی قبلی موجب توان افزایی و هم افزایی موثر در وقوع حوادث می شود. در ایجا وظیفه خود می دانم نقل قولی را از مردم زلزله دیده ورزقان نقل کنم که در اولین شب این حادثه عملکرد نیروی انتظامی را بسیار مفید و موثر ارزیابی می کردند و عمیقا از این مجموعه قدردان بودند.

3-        استفاده از تجهیزات مناسب و پیشرفته در امدادرسانی

متاسفانه در ابتدای حادثه بهره گیری مناسبی از هلیکوپتر هم به لحاظ جمع آوری اطلاعات و هم به لحاظ امداد رسانی صورت نگرفت. ظاهرا تنها یک هلیکوپتر به منطقه اعزام شده بود. سگهای زنده یاب دیر وارد عمل شدند. اکثر هموطنان در این مناطق در چادرها شبهای سردی را می گذرانند.  با چه تجهیزاتی می توان این چادرها را گرم کرد؟ آیا نیاز به ساخت دارد بسازیم یا منتظریم چین بسازد و ما وارد کنیم؟! سرویس بهداشتی مناسب در این مناطق چگونه است؟ آیا تاکنون ساخته شده است؟ مردم این ایام را در چادرها چگونه سپری کنند تا دچار امراض مختلف نشوند.

4-        کمک رسانی

علی رغم کمک های وسیع مردم و احساس وظیفه درست و بجای آنها شاهد ناهماهنگی های زیادی بودیم. جا داشت فرمانداریهای این سه شهر در مبادی ورودی چادرهایی می زدند و به کمک رسانان اطلاع می دادند که کدام روستا به چه موادی نیاز دارد. ای کاش این اخبار به طور مستقیم از طریق صدا و سیمای استانی پخش می شد. مثلا می گفتند در فلان روستا نیاز شدید به پتو هست کسانی که مایل به کمک هستند با نمایندگی فرماندار در ورودی شهر هماهنگی کنند و کمکهای خود را به بهترین و محق ترین منطقه ارسال نمایند. لازم به ذکر است، اکنون ما در تدارک ساخت حمام برای روستاها هستیم. خیلی از افراد نیز به موازات هم این کار را انجام می دهند. معلوم نیست یک حمام استاندارد و ارزان قیمت که مناسب چنین وضعیتی باشد کجا یافت می شود. چه مشخصاتی باید داشته باشد. همه با سلیقه خود درست می کنند و ارسال می نمایند. اما باز دریغ از فعالیت جزئی صدا و سیما! یک برنامه کوتاه می تواند ذهن کمک رسانها را روشن کند که کدام جنس را بخرند با چه خصوصیاتی. جا دارد در اینجا به فرمایش مهم مقام معظم رهبری(مد) اشاره کنم که فرمودند بگذارید مردم کمکهای خود را به منطقه ارسال کنند و  جلوی آنها را نگیرید. واقعا نشان می دهد ایشان به همه اتفاقات به دید فرصت نگاه می کنند. در حالی که بسیاری از سایتها این موضوع را به عنوان تحدید نگاه کردند و در سدد تضعیف نظام آن را ارزیابی کردند. در حالی که فرصتهای زیادی می توانستیم و می توانیم از این کمکها بسازیم.

5-        خیابان خوابی

بعد از این حادثه شبهای زیادی را مردم در خیابانها سپری کردند.  این موضوع حتی به زلزله بومهن هم سرایت کرد. واقعا دلیل خیابان خوابی چیست؟ مهمترین دلیل آن را می توان  عدم آگاهی عنوان کرد. چرا که ترس زائیده جهل است. تا به امروز کارشناسان زیادی به منطقه اعزام شده اند و برنامه هایی نیز از شبکه استانی پخش شده است ولی متاسفانه به دغدغه اصلی مردم پاسخ داده نشد. دغدغه مردم چیست؟ دعدعه مردم اینست که می ترسند خانه شان در اثر زلزله ویران شود و در زیر آوار جان خود را از دست بدهند. همه در حین زلزله به بیرون (محیط باز) می دوند. آیا در این راستا حتی یک برنامه هم با حضور کارشناسان خبره که دلیل تخریب برخی از ابنیه ها و استوار ماندن برخی از ساختمانها مانند مدارس را تبین کند تهیه و پخش شد؟! خیر! اگر چنین برنامه تهیه شود و دلیل فروریختن خانه ها و عدم تخریب خانه های سالم بررسی شود خدمت بزرگی به کشور کرده ایم. اولین مزیت آن از بین رفتن ترس و تقویت واقع بینی مردم است. مردم در چنین شرایطی می توانند استحکام منزل خود را ارزیابی کنند. نکته دوم نکته ای اساسی و یک مساله راهبردی است. و  آن عبارت است از اینکه با تبین موارد فوق بسیاری از کسانی که بدنبال ساخت خانه هستند از هم اینک حواسشان را جمع می کنند تا خانه هایی با اصول مهندسی بنا کنند.  بنده دوبار به مناطق رفته ام و همیشه این اصطلاح «اصول مهندسی» اولین و آخرین چیزی است که در ذهنم نقش بسته است. آنجا که شنیدیم بیمارستان شهر قبل از بقیه ابنیه ها تخریب شده است. یا بیمارستان ورزقان قبل از افتتاح دچار آسیب‌هایی شده است.

6-        بی مهری‌ها و صحنه های جالب

گرچه بی مهریهای زیادی در این حادثه چه از سوی قوانین طبیعت و چه از سوی برخی مسئولین دیدیم. اما در این میان باز رفتار و منش قابل توجه مقام معظم رهبری(مد) درسهایی به مسئولین و مردم داد. که در این شرایط ای مردم دیروز را فراموش کنید و به فردایی بهتر بیندیشید. به آبادانی و رفاه و روزهای طلایی بیندیشید. و مسئولان هم از رفتار ایشان درس بگیرند و توجیه درست نکنند. اولویت ما مردم ما هستند. چرا که آنان پشتوانه نظام و عامل مهم بقای انقلاب اسلامی هستند. آخرین نکته هم اینکه، سزاوار نبود ریاست محترم مجلس اسم شهر هریس را هَریس تلفظ کنند! و یا یک خبرنگاری وَرزقان را "رزقان" تلفظ کردند. انگار که واو این واژه حرف ربط متداول زبان فارسی است! فقط اندکی توجه کافی است. از طرفی بد نیست به چادر مهدکودک هلال احمر اشاره کنم که در ورزقان دیدم برای بچه ها عروسک، امکانات نقاشی و بازی فراهم کرده بودند. از رضایت بلاوصف مردم آسیب دیده از خیرین یاد کنیم. از این همدلی که مردم همواره در پرس و جوی نیازهای آنان هستند و روز شب نمی شود مگر آنکه قسمت زیادی از زندگی مردم – بخصوص در تبریز- به تامین مایحتاج آسیب دیدگان می گذرد.

با سپاس فراوان
خدایا ظهور را نزدیک کن- آمین

دکتر جواد فرضی عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی سهند تبریز و مدیر امور فرهنگی دانشگاه

---