زعفران ایرانی به کام اسپانیا و امارات

زعفران محصولی است که به طور عمده در استان‌های خراسان رضوی و جنوبی کاشت می‌شود و تأثیر بسزایی بر زندگی مردم دارد. بنا بر آمار اعلام شده، با توجه به صادرات ۳۶۶ میلیون دلاری زعفران و ۵.‌۵۱ میلیارد دلاری کل بخش کشاورزی در سال ۹۰، سهم ۷ درصدی صادرات بخش کشاورزی مربوط به زعفران است، حال آن که حجم تولید این محصول کمتر از ۰.‌۰۰۰۱ (یک ده هزارم) کل تولید کشاورزی است.

به گزارش «تابناک» و به نقل از مرکز تحقیقات راهبردی غذا و کشاورزی دانشگاه تهران، نگاهی به روند تغییرات سطح زیر کشت زعفران در سال‌های اخیر، نشان می‌دهد کشت این محصول به شدت افزایش یافته است، به گونه‌ای که در سی سال گذشته، سطح زیر کشت این محصول، از ۴.‌۲۵ هکتار در سال ۶۰ به ۷۰ هزار هکتار در سال ۹۰ رسیده که نشان از رشد ۱۶.‌۵ برابری آن دارد. مزیت‌های نسبی کاشت زعفران نسبت به دیگر محصولات در بسیاری از مناطق، سبب توجه کشاورزان به این محصول شده و نیاز به آب کم، تطابق با شرایط خرده مالکی و وجود نیروی کار در فصل برداشت محصول از جمله مزایای نسبی است.

همچنین تحقیقات نشان می‌دهد، بین افزایش سطح زیر کشت زعفران و همین طور میزان وابستگی درآمد سالانه‌ کشاورزان با کم‌آبی رابطه معناداری هست، به گونه‌ای ‌که با کاهش بارندگی و منابع آب مناطق جنوبی خراسان در سال‌های اخیر، کشاورزان این مناطق به کشت زعفران اقبال بیشتری نسبت به محصولات دیگر نشان داده‌اند. در بسیاری از این مناطق درآمدهای حاصل از فروش زعفران، نقش اساسی در تأمین زندگی مردم منطقه دارد.

رویکرد روزافزون کشاورزان کشور به این محصول پر سود که محدود به استان خراسان نمی‌شود، مخاطراتی را به همراه دارد که بی‌توجهی کار‌شناسی مدیریت تولید، تجارت و صنایع تبدیلی کشاورزی، می‌تواند فرصت‌های توسعه این محصول را به چالشی جدی بدل کند.

*ایران محصول زعفران خود را با واسطه می‌فروشد

به ‌رغم سهم ۹۶ درصدی ایران در تولید جهانی زعفران، سهم اندکی از تجارت زعفران نصیب ایران می‌شود. این در حالی است که اسپانیا با حدود ۲۰ تن تولید و ۱۵۰ تن صادرات در سال، سهم عمده‌ای از تجارت زعفران را از آن خود کرده است. ایران زعفران خود را به کشورهای واسطه می‌فرستد تا این کشور‌ها، کار بازاریابی را در کشورهای هدف انجام دهند و سود سرشار حاصل از این دلالی را نصیب خود کنند. مهم‌ترین کشورهایی که زعفران ایران را بازصادرات می‌کند، اسپانیا و امارات متحده عربی هستند.

در این باره باید گفت، با توجه به اینکه بیشتر تولید کنندگان ایرانی، هیچ تجربه‌ای برای بازاریابی محصول خود ندارند، مطمئناً افزایش تولید و عرضه این محصول در سال‌های آتی بدون ورود به بازارهای جدید و عدم افزایش تقاضا، بازار را اشباع کرده و قیمت زعفران افت محسوسی خواهد داشت. نتیجه بی‌تدبیری امروز و نبود مدیریت یکپارچه در بخش تولید و تجارت زعفران، بی‌گمان بازار این محصول را با بحران روبه‌رو خواهد کرد.

*نامحتمل‌تر شدن تحقق برند ملی زعفران ایران

در آخرین برنامه توسعه زعفران در سال ۸۹ قرار بر تشکیل برند واحد ملی و حفظ حقوق معنوی آن (حمایت از ثبت خواص و ویژگی‌های زعفران در مبادی بین‌المللی، کدکس غذایی و استاندارد جهانی) شده است. همچنین در این برنامه، ارتقای سهم تجارت بین‌المللی زعفران از صادرات متوسط سالانه ۱۳۰تن به ۳۵۰ تن در سال ۱۴۰۰ و ارزآوری بیش از یک میلیارد دلار هدف‌گذاری شده است. این اهداف با شناسایی و توسعه بازارهای فروش زعفران و نیز متعادل سازی قیمت داخلی و قیمت‌های جهانی میسر می‌شود، که تا کنون محقق نشده است.

با افزایش سالانه بهره‌برداران تولید زعفران و گسترش تولید این محصول در مناطق گوناگون کشور، کار واحد کردن برند تولیدی این محصول به جهت تعدد ذینفعان، کاری سخت‌تر و پیچیده‌تر خواهد شد؛ اما اگر برند ملی محقق شود، بهره‌برداران جدید، سود بالا‌تر خود را در این خواهند دید که به این طرح ملی اضافه شده و زیر چتر برند ملی، تولید خود را عرضه کنند.

*تولید غیر بهره‌ور به جهت ورود کشاورزان بی‌تجربه

گسترش تولید زعفران در میان بهره‌برداران جدید که تجربه این رشته را ندارند و با نحوه کشت درست و اصولی زعفران بیگانه‌اند، بهره‌وری تولید این محصول را با مشکلاتی روبه‌رو کرده، به گونه‌ای که هم‌اکنون کار‌شناسان مهمترین مشکل تولید زعفران را عملکرد پایین زعفران در کشور می‌دانند.

متوسط وضعیت عملکرد تولید زعفران ایران در هجده سال مانده به سال ۸۹، برابر با ۳۲/۴ کیلوگرم در هر هکتار و مجموع تولید ۲۳۹ تن در سال ۱۳۸۹ بوده که در برنامه ملی زعفران هدف‌گذاری شده عملکرد تا سال ۱۴۰۰ به ۷ کیلوگرم در هر هکتار و مجموع تولید به ۵۰۰ تن برسد؛ اما عملاً شرایط تولید به گونه‌ای‌ است که رشد محسوسی در عملکرد این محصول در سال‌های اخیر دیده نشده است.

به ‌روز نبودن روش‌های ترویج و آموزش کشاورزی در مناطق تولید زعفران و نبود رگولاتور‌های تشویقی برای بالا بردن بهره‌وری این محصول، مهمترین عوامل رشد نیافتگی بهره‌وری این محصول در کشور است.

*بی‌توجهی به ارتقای فناوری تولید و فرآوری، فرصتی برای رقبا

ورورد رقبای جدید مثل چین و افغانستان به بازار زعفران، لزوم تولید کیفی و ارزان را ایجاب می‌نماید. اکنون پرسشی که مطرح است اینکه چرا کشور ایران که مدت‌هاست انحصار این محصول با ارزش را در اختیار داشته، به فکر ارتقای فناوری در تولید و فرآوری این محصول نیفتاده است؟

در این باره باید گفت، فناوری‌های برداشت و فرآوری محصول زعفران، می‌تواند حاشیه امنی برای تولید ایران در بازارهای جهانی ایجاد کند، چون در این صورت است که می‌توان محصولی باکیفت‌تر از رقبا و ارزان‌تر از آنها را وارد بازار کرد. توجه کمی به تولید زعفران و برنامه‌ریزی نادرست پیرامون ارتقای فناوری در این بخش ضربات جدی به اقتصاد این محصول وارد خواهد کرد، چرا که در صورت عرضه زعفران ارزان‌تر توسط این کشور‌ها، بازار به آسانی در اختیار کشورهای رقیب قرار خواهد گرفت و در این صورت، علاوه بر از دست دادن یک منبع خوب ارزآوری، زندگی روستاییان بسیاری نیز با مشکل جدی روبه‌رو خواهد شد.

*چالش‌های دیگر

از دیگر مسائل موجود در تولید زعفران ایرانی، می‌توان به نوسانات قیمتی محصول، ‌بهای فزاینده پیاز زعفران، ترس از کاشت عمده زعفران به دلیل مسائلی مانند بی‌ثباتی بازار، نبود سرمایه اولیه کافی با توجه به هزینه‌های بالای کاشت زعفران در سال اول و ارائه تسهیلات اندک و نامناسب برای این محصول اشاره کرد.

از متولیان کشاورزی و تولید کشور انتظار می‌رود در سال تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی، مدیریت نظام‌مندی روی این محصول محرومیت‌زدا و سودآور ارائه دهند و با جدی‌ گرفتن تهدید‌های پیش روی این بخش اقتصادی کشور، موانع پیشرفت را از پیش پای کشاورزان این رشته بزدایند.


منبع: فارس