اشکالات ساختاری "طرح انتزاع"
بعد از تصویب طرح یک فوریتی "انتزاع وظایف کشاورزی"در اواخر مجلس هشتم که عمر این مجلس برای بررسی کفاف نداد، با شروع به کار مجلس نهم دوباره این طرح مطرح شد، طرح دو فوریت آن نیز به تصویب رسید و قرار شد اوایل مرداد به صحن مجلس برود.
با تصویب نهایی این طرح انتقال وظیفه سیاست گذاری تجاری و تنظیم بازار محصولات، تعرفههای گمرکی کالاهای کشاورزی تهیه، تنظیم و کنترل تراز تجاری کشور در حوزه تولیدات کشاورزی و ورود و خروج محصولات کشاورزی همه جزو وظایف وزارت کشاورزی میشود.
در این زمینه گفتوگویی با خسرو سلجوقی انجام دادیم، وی کارشناس ارشد سامانهها و روشها است، در برنامه و بودجه و مدیریت برنامه ریزی فعالیت داشته و اکنون جزو مدیران وزارت مسکن، دانشآموخته دانشگاه تهران و با 33 سال سابقه مدیریت اجرایی در کشور است.
این مصاحبه را میخوانید:
ریشه مشکلات اخیر در حوزه کنترل بازار و بازرگانی نهادههای دولتی را در چه میبینید؟
سلجوقی: مشکل اصلی را در عدم نگاه نظاممند به مدیریت میبینم. در ایران برای این منظور نه تمرین میکنیم و نه آموزش میبینیم. نگاه جزء نگر و بخشی به مسائل همین کشمکشهای بین وزارتخانهها را در پی دارد که نمونهاش را در وزارت صنعت، معدن و تجارت و وزارت جهاد کشاورزی مشاهده میکنید،اما در ساختار دولت جایگاهی داریم به نام ریاست جمهور که وظیفه آن هماهنگ کردن اجزاء مختلف قوه مجریه است. همه اعضای هیأت دولت در شکلگیری یک مشکل همان مقدار مسئولاند که وزیر مربوطه مسئول است. چون هیأت دولت یک شخصیت اجتماعی واحد دارد. برای مثال مشکلات واردات و صادرات محصولات کشاورزی را ببینید! مشکل فقط از دو وزارتخانه جهاد کشاورزی و صنعت، معدن و تجارت نیست! وزارتخانه آموزش و پرورش، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و غیره به همان میزان مقصرند که دو وزارتخانه مذکور مقصراند. چون آنها هم وظیفه تربیت خود را به درستی انجام ندادند و مسئولینی تربیت کردند که این نگاه کلنگر را ندارند. حتی قوه قضایه هم مقصر است، چون وظیفه خود را درست نشناخته و عمل نکرده است.
نظر شما راجع به ادغام وزارتخانهها چیست؟
سلجوقی: مسئله اصلی این است که این ادغامها فیزیکی است و نه شعوری! ادغام باید در قوانین، مقررات، روشها و گردش کارها اتفاق بیفتد. نتیجه ادغام باید افزایش بهرهوری نیروی انسانی بشود. تنها با ادغام نامها و مکانها که یک کارمند قبلاً در اتاق کناری بوده امروز به این اتاق میآید، ماحصلی برای کشور به بار نخواهد داشت. تاریخچه تغییرات ساختاری در ایران و این ادغامها و انتزاعها رابطه سینوسی دارد. یک زمان میگوییم، سازمان برنامه و بودجه با سازمان امور اداری و استخدامی کشور ادغام شود و سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور تشکیل شود. بعد از چند سال به این نتیجه میرسیم که باید سازمان مذکور به دو معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی و معاونت برنامهریزی و توسعه منابع انسانی تفکیک شود. در این فاصله فقط نامها عوض شد و کارمندان جابجا شدند و هیچ تغییری در قوانین 30 ساله و همچنین روشها رخ نداد.
الان اگر میبینیم که وزارتخانه تخصصی صنعت، معدن و تجارت تأسیس میشود و مدعی میشویم که برای پیشبرد صنعت لازم است که تولید در کنار بازرگانی قرار بگیرد، بخش کشاورزی و مهمتر از این دو، بخش خدمات است که حدود %93 اشتغال جهان را از آن خود کرده اعلام میکنند که ما هم برای پیشبرد باید با بازرگانی یکی شویم! با این وجود خدمات هم باید اعلام کند، من هم یک وزارتخانه جدا میخواهم که باید با بازرگانی خودش ادغام شود.
نظر شما در مورد عملکرد وزارت صنعت، معدن و تجارت در بخش محصولات و نهادههای کشاورزی چیست؟ و دولت چه سیاستی باید اتخاذ کند؟
من معتقدم که در مقوله تعرفهها وزارت صنعت، معدن و تجارت در حق تولید بخش کشاورزی ظلم کرد. این وزارتخانه در حق کشاورزها تخلف آشکار کرد. اما آیا برای برخورد با این تخلف باید ادغام وظایف صورت بگیرد؟ مثل این است که گوش من درد بکند و آن را ببرم و جای دیگری بگذارم. نباید برای حل کردن مسئله صورت مسئله را پاک کرد. نباید دست وزارتخانه را اینقدر باز گذاشت که هر چه میخواهد با تولیدکننده بکند. وظیفه رئیسجمهور است که در چنین مواقعی گوش وزیر را بچرخاند که چرا تخلف کردی و نگاه نظام مند و کلان نداشتی! با این فلسفه که یکدفعه درهای واردات را به روی کالاهای خارجی باز کنیم تا فضای رقابتی در کشور اتفاق بیفتد مخالف هستم و معتقدم این کار در یک بازه 10 یا 15 ساله و روی کالاهای مشخص باید اتفاق بیفتد. با کشاورزی سنتی امروز نمیتوان به رقابت با کشاورزی علمی و صنعتی غرب رفت. بخشهای تولیدی دیگر هم همینطور است. تا به یک بلوغ نسبی نرسند، نباید تعرفههای وارداتی را برداشت. اجحافی که متأسفانه وزارت صنعت، معدن و تجارت در حق کشاورزی مملکت انجام داد.
چه فرقی بین کشاورزی و صنعت است؟ چرا باید صنعت با بازرگانی ادغام شود ولی برای کشاورزی این نیاز احساس نمیشود؟ در حالیکه کشاورزی به خاطر نداشتن تولیدکنندگان بزرگ و توان سیاسی بیشتر نیاز به حمایت دارد؟
سلجوقی: نگاه کنید بنده قبول دارم که بعد از ادغام وزارتخانههای صنعت و بازرگانی، بخش کشاورزی مظلوم واقع شده و جایگاه خودش را پیدا نکرده است. ولی مطلوب بنده این است که یک زمانی وزارتخانههای تولیدی در کنار تجارتشان به یک وزارتخانه زیربنایی تبدیل شوند، اما تا رسیدن به این مطلوب الان زود است و یکدفعه نمیتوان چنین کار بزرگی را انجام داد. در شرایط فعلی که در شاخص کسب و کار در بین 180 کشور جهان جایگاه 143 را داریم، نمیتوان انتظار رسیدن به مطلوب را داشت. فضای بروکراسی حاکم بر قوه مجریه به صورتی است که نباید انتظار تحولات بزرگ عملکردی را داشت.
به نظر بنده مشکل اصلی تعرفه در این بود که رفتارهای سیاسی، حاکم بر رفتارهای اجتماعی و اقتصادی شده است. اگر تمام وظایف بازرگانی را هم به وزیر جهادکشاورزی بسپارید، اگر رفتار سیاسی حاکم باشد، باز قدرت مبارزه با مافیا و فشارهای سیاسی را نخواهد داشت.
*نمایندگان مجلس معتقدند با یکپارچه شدن وظایف کشاورزی و محصولات غذایی فرار از مسئولیت دیگر رخ نخواهد داد و یک نفر پاسخگوی مسائل بخش کشاورزی خواهد بود. نظر شما چیست؟
سلجوقی: به نظر بنده این ناتوانی اعضای کمیسیون مجلس را نشان میدهد که نتوانستهاند، وظایف حوزه اجرا را رصد کرده و تشخیص دهند مقصر اصلی کیست. وقتی سوالات کلی پرسیده میشود و جوابهای کلی داده میشود، نتیجهاش همین مشکلات است. باید سوالات دقیق و متناسب با مسئولیت افراد انتخاب شود. باید بدانند که چی را از کی باید پرسید!
آیا سابقه داشته که تعرفههای بخش کشاورزی دست متولیان این بخش باشد؟
خیر، من یادم نمیآید. تا یادم هست دست وزارت بازرگانی سابق بوده که الان با وزارت صنعت ادغام شده است، ولی به نظر من اگر کل تعرفهها هم دست وزارت کشاورزی بیافتد، تغییر ماهوی در وضعیت تجارت محصولات کشاورزی نخواهد داشت. ورود اطلاعات باید نظام مند و برخط باشد و تنها راه این است که 180 هزار دانشآموخته را به بهرهبردار وصل کرده تا برخط اطلاعات آن را بگیریم و خدماتی که به بهرهبردار میدهیم منوط به این باشد که شناسنامهاش پر باشد. این کار با ابزارهای امروزی شدنی است. با وضع موجود که به طور تخمینی اطلاعات جمعآوری میشود و برآوردی برنامهها نوشته میشود، خروجی سامانه چیزی بهتر از وضع موجود نخواهد بود!
آیا مخالفت شما با طرح انتزاع به این جهت است که زیربناها را ناکارآمد میبینید، یا خاصه با این طرح مخالفید؟
سلجوقی: وقتی مقام معظم رهبری می فرمایند که تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی فکر میکنیم که منظور همان تولید یدی و سرمایه هم همان پول است. اصلاً نیامدیم که بشکافیم منظور ایشان از سرمایه ملی یعنی چی؟ الان بانک جهانی در رتبهبندی که از کشورها کرده است در کشورهایی مثل سویس، فرانسه و آمریکا کل ثروت حاصل از منابع طبیعی را کمتر از 3 درصد اعلام میکنند. در اینچنین کشورها برای هر شخص شش سرمایه مفروضند، که دو تای آن مالی و چهار تای دیگر معنوی است. منابع مالی به دو دسته فیزیکی و پولی تقسیم میشود که ما در کشور به همین ذخایر که زیر دو درصد است چسبیدهایم و بخشهای دیگر که اهمیت بیشتری دارند را رها کردهایم. مشکل دیگر ما این است که منابع اجتماعی، انسانی، ارتباطاتی و سازمانیمان هماهنگ کار نمیکنند. حالا شما وزارتخانهها را از لحاظ فیزیکی جایش را تغییر دهید و از لحاظ پولی هم تعرفه را جا به جا کنید ولی چون این بخش را ندیدید آنها دوباره کار خودشان را میکنند. بنابراین شما اگر بازرگانی کشاورزی را از وزارت صنعت، معدن و تجارت جدا بکنید و بیاورید زیر نظر وزارت جهاد کشاورزی، اتفاقی نخواهد افتاد! و مشکل سر جایش هست، صورت مسئله را پاک کردید و مسئله سرجایش هست.
گفتگو از فارس
