ايران و مذاكرات صلح سوريه و اسرائيل
آيا يك توافق احتمالي صلح بين سوريه و اسرائيل، از اهميت منطقهاي جمهوري اسلامي ميكاهد؟ يك صلح احتمالي، نه منجر به تغيير موقعيت كنوني ايران در منطقه ميشود و نه آنچنان كه برخي از تحليلگران پيشبيني ميكنند، به آساني منجر به دوري سوريه از ايران و يا رها كردن اتحاد استراتژيك با ايران خواهد شد، چراكه تداوم چنين اتحاد استراتژيكي در فضاي سياسي پس از بحران عراق، بيشتر مبتني بر تلاش دو كشور براي «تعريف نقشهاي جديد منطقهاي» در يك «دوران انتقالي» است كه از اين لحاظ با توجه به موقعيت ژئواستراتژيك و توان بالاي بازيگري ايران در منطقه، بيشتر به سود منافع سوريه است.
ديدگاه غالب در نزد تحليلگران مسائل منطقهاي اين است كه اتحاد استراتژيك ايران و سوريه بر مبناي رفع تهديد مشترك امنيتي از سوي اسرائيل و آمريكاست و تا هنگامي كه اين تهديد وجود دارد، اين اتحاد با شدت و قوام ادامه خواهد داشت، اما فراتر از اين هدف، اتحاد ايران و سوريه در فضاي پس از بحران عراق (2003) براي دستيابي به يك هدف استراتژيك ديگر نيز ميباشد و آن خروج از نظام موجود سياسي ـ امنيتي در دو زيرسيستم منطقهاي، يعني خليج فارس و خاور نزديك (The Levant) كه در آنها نقشهاي دو كشور ايران و سوريه به صورت حاشيهاي تعريف شدهاند.
از ديدگاه ايران، نظام سياسي ـ امنيتي موجود در خليج فارس كه مبتني بر توازن قواي سنتي است، منطقه را به دوست و دشمن تقسيم ميكند كه در آن، ايران به عنوان منبع اصلي تهديد منطقهاي معرفي ميشود. تداوم رقابت در چنين نظامي، انرژي سياسي و امنيتي ايران را ميگيرد، بياعتمادي و تنش را بين ايران و كشورهاي عرب منطقه افزايش ميدهد و سرانجام بيشتر در راستاي تأمين منافع آمريكا و متحد اصلي آن يعني اسرائيل است.
از ديدگاه سوريه، نظام سياسي ـ امنيتي موجود در خاور نزديك، مبتني بر تقويت نقش اسرائيل و متحدان محافظهكار سنتي در جهان عرب همچون عربستان، مصر، اردن و گروههاي سياسي طرفدار غرب در لبنان است. هرچند سوريه كشوري عربي است، اما ويژگيهاي ساخت قدرت و سياست در آن (حاكمان نخبگان شيعي) و منازعه ريشهدار آن با اسرائيل، به گونهاي است كه سوريه را يك كشور «تنها» در جهان عرب تعريف ميكند. ارزش استراتژيك سوريه نيز در توافقات صلح با اسرائيل و آمريكا در همين نكته و همچنين نزديكي آن با ايران نهفته است.
تحولات سياسي پس از بحران عراق در منطقه، منجر به تقويت اتحاد ايران و سوريه شده است. در نگاهي ژئواستراتژيك، ايران و سوريه به دو زيرسيستم سياسي ـ امنيتي «مستقل» اما «به هم پيوسته» منطقهاي يعني خليج فارس و خاور نزديك تعلق دارند. اهميت استراتژيك اتحاد سوريه و ايران در شرايط جديد، بيشتر در تقويت نقش آنها در عراق جديد و اتصال همزمان آن با مسائل خليج فارس و لبنان نهفته است كه به دو كشور، «عمق استراتژيك» ميدهد.
سوريه از راه عراق و ايران به منطقه خليج فارس نزديك ميشود كه حايز اهميت استراتژيك سياسي ـ امنيتي، اقتصادي و فرهنگي براي جهان عرب، ايالات متحده و حتي اسرائيل است. ايران نيز از راه عراق و سوريه به منطقه مديترانه ميرسد كه مركز منازعه صلح اعراب و اسرائيل است و سرنوشت حزبالله، شريك و متحد استراتژيك ايران، به آن وابسته است. اين منطقه همچنين داراي اهميت استراتژيك براي ايالات متحده است كه پس از بحران عراق، به صورت رقيب جديد منطقهاي ايران (به جاي عراق) در منطقه خليج فارس درآمده است.
تضاد اصلي ايران و آمريكا در اوضاع جديد منطقهاي براي تعريف «نقشها» در منطقه خليج فارس است كه داراي اهميت حياتي براي منافع و امنيت ملي ايران است. حضور ايران در خاور نزديك، چانهزني و قدرت بازيگري ايران در برابر آمريكا در منطقه خليج فارس را در دوران تثبيت نقشها افزايش ميدهد. در زمان بروز بحران عراق، سياستهاي آمريكا به طور حسابشده و متداوم، سعي در نفي نقش بازيگران منطقهاي يعني ايران و سوريه داشته است؛ بنابراين تا هنگامي كه سياستهاي آمريكا (حتي با رياستجمهوري باراك اوباما) در نفي نقش بازيگران منطقه ادامه داشته باشد، بعيد به نظر ميرسد كه اتحاد استراتژيك سوريه و ايران تضعيف شود.
در اين روند، ايران حتي داراي نقش كليديتر و قدرت بازيگري بالاتري در منطقه است. اگر افغانستان و پاكستان و منطقه قفقاز را نيز به مناطق خليج فارس و خاور نزديك اضافه كنيم، اهميت نقش ژئواستراتژيك ايران در حلوفصل بحرانهاي منطقه، بسيار كليدي است؛ امري كه آمريكا را به پذيرش مذاكرات مستقيم با ايران در حل بحران عراق مجبور كرده است.
ايران همچنين يك منبع حمايت سياسي و امنيتي، اقتصادي و لجستيك براي سوريه در لحظات حساس خاورميانه بوده است؛ بنابراين، تا زماني كه منطقه در يك دوران انتقالي سعي در تثبيت نقشهاي جديد و ورود به يك نظام سياسي ـ امنيتي جديد به سر ميبرد، بعيد به نظر ميرسد كه سوريه حاضر به از دست دادن ايران باشد. همچنين بايد گفت كه در شرايط جديد، حتي از دست دادن سوريه نيز به تضعيف جايگاه منطقهاي ايران منجر نخواهد شد.
استاديار روابط بينالملل
واحد علوم و تحقيقات دانشگاه آزاد
