«نگاه شما»: مراسم شالي نو و مالي نو

نوروز یک آیین است. نمایش نمادین از آفرینش انسان و طبیعت، تجدید خاطره ای است از باورهای کهن و فراز و نشیب‌های تاریخی زندگی یک ملت. نوروز نشان از بودن و پایداری یک ملت است. نوروز از جلوه‌های مشخص روح ایرانی است. نوروز بزرگترین جشن ایرانیان از روزگار کهن تا به امروز است. نوروز برجسته ترین جشن بهاری است.

نوروز خوانی (بهار خوانی) از جمله آیین‌های کهن ایرانی است که تا چند دهه پیش به شکل گسترده تری در بسیاری از نواحی ایران بویژه البرز شمالی و جنوبی، مازندران، کومش، طالقان، تالش و گیلان رواج داشت. امروزه به شکل خیلی پراکنده در روستاهای دور دست نواحی یاد شده مشاهده می‌شود.

نوروز خوانان خنیاگران گمنام و دوره‌گردی‌اند که از حدود پانزده روز مانده به نوروز به روستا و آبادی‌ها رفته و بر در هر خانه ای بهار را با شعر و آواز نوید می‌دهند. خصوصیات مهم نوروز خوانان به مانند همه خنیاگران بداهه سرایی و حافظه قوی شعری است. کار نوروز خوانان با فرارسیدن بهار به پایان می‌رسد.

اشعار مورد استفاده توسط نوروزخوانان به زبان فارسی و نیز لهجه و گویش‌های محلی است. این اشعار از بخش‌های گوناگون تشکیل می‌شود که هر بخش نغمه مخصوص به خود داشته است. نوروزخوانان در بخش اول پس از ستایش خداوند و مدح پیامبر (ص) به توصیف امامان (ع) می‌پردازند. در بخش دوم، نوروز خوان در توصیف صاحبخانه بداهه سرایی می‌کند. در این بخش امکان ارائه طنز و هجو یا ستایش و تمجید وجود دارد. بخش سوم، در توصیف بهار و نوروز است. این توصیف یا به صورت مستقل در قسمتی از نوروز خوانی انجام می‌شود و یا به صورت ترجیع بند توسط همراهان نوروز خوان در جا به جایی بخش اول انجام می‌شود. نغمه‌های نوروز خوانی بسیار ساده و روان است.

این سادگی و روانی به دلیل این است که نوروز خوانان معمولاً موسیقی‌دانان حرفه ای نبوده و از جمله مردم عادی روستا هستند و این در سادگی و پالایش نغمه‌های نوروزی موثر است.

نوروزخوانی یک موسیقی صرفاً آوازی است و در اجرای آن از هیچ سازی استفاده نمی‌شود. نوروزخوان به توصیف و بازگویی احساسات مردم در بازنگری دوباره بهار و نوروز می‌پردازد.

نوروز خوانان معمولاً سه نفرند: یک نفر سر خوان، یک نفر ساز زن و دیگری کوله‌کش یا بارکش است که به حمل هدایا می‌پردازد. نوروزخوانان به در هر خانه ای که می‌رسند اشعاری بدین مضمون می‌خوانند.

صاحبخانه نیز با دادن برنج، گندم، آرد، پول و شیرینی به گرمی از آنان پذیرایی می کند. نوروز خوانی در واقع نمایش ترکیبی است که در آن شعر و موسیقی آواز و نمایش در کنار یکدیگر آمده و کاروانی از جشن و سرور را به راه می‌اندازند.

نوروز خوان با خواندن اشعاری در مدح امامان و بهار و طبیعت، سال نو را به روستاییان مژده می‌دهد.

مراسم شالي نو و مالي نو در شهرستان شاهرود:

در قديم بيست روز مانده به نوروز چهار يا پنج نفر از شهر دامغان به شاهرود و بسطام مي‌آمدند و اشعاري در وصف بهار، سال نو و نوروز مي‌خواندند. اين افراد پسر بچه‌هايي در گروه سني دوازده تا هفده سال بودند كه هر چه تعدادشان كمتر بود از مقدار هدايايي كه اهالي به آنان مي دادند بيشتر سهم مي بردند. بچه‌ها در خيابان‌ها و كوچه‌ها گشته دَرِ يكي از خانه‌ها را زده و كلام خود را با اين اشعار آغاز مي‌كردند:


 

تك خوان با صداي بلند مي‌خواند و بقيه ترجيع‌بند را با صداي بلند تكرار مي‌كردند. همچنين در ادامه و در وصف صاحبخانه مي‌خواندند:


اگر صاحبخانه در را باز نمي‌كرد دوباره بچه‌ها مي‌گفتند:

يا صاحبخانه، يا جواب، بده يك شيشه پرگلاب بده

و اگر باز هم صاحبخانه جواب و هدايايي به بچه‌ها نمي‌داد، مي‌گفتند:


اگر صاحبخانه پول، گندم، جو، آرد، قند و يا كمي نقل به بچه ها مي داد تك خوان با صداي بلند مي گفت:


و براي اينكه صاحبخانه بچه‌ها را از خانه دور كند، سطل آبي روي سرشان مي‌ريخت و نوروزخوانان متفرق می شدند.

در كلاته خيج به نوروز خوانان «نامبارك» مي گفتند. اين افراد نيز چند روز مانده به نوروز به اين شهر رفته و اشعاري در وصف نوروز و صاحبخانه ها خوانده و هدايايي دريافت مي كردند. اين اشعار عبارت بوده از: سال نو، سال كهنه، اميد دارُم درش بسته نمانه. همچنين در قديم نوروز خوانان شهر دامغان به دهات و روستاهاي همجوار مانند دهملا رفته و چنين مي خواندند:


 

***

 


صاحبخانه با شنيدن اين اشعار پول، گندم، ميوه، قند و يا كمي آرد به آنان مي‌داد.