«نگاه شما»: آیین‌های نوروزی در شاهرود

نوروز ایرانیان که در آغاز فصل بهار جشن گرفته می‌شود پیام آور نوشدگی سال و آمدن گرما و مرگ زمستان و باززایی طبیعت و زمان خروج انسان از عالم خمودگی و پیوستن به طبیعت و شروع حیات اجتماعی دوباره در جامعه و کار دسته جمعی در بیرون از خانه و در مزرعه و باغ و بوستان است. دگرگونی طبیعت در گردش سال و نقش آن در زندگی اجتماعی و اقتصادی مردم واکنش‌هایی نمادین در فرهنگ رفتاری مردم پدید آورده، که در مجموعه‌ای از آئین‌ها و آداب و رسوم به هنگام نوروز نمایان می‌شوند.

خانه تکانی:
خانه تکانی و زدودن آلودگی‌ها و پلشتی‌ها از فضای خانه و کاشانه در آخر سال کهنه، مظهر و نمادی از پاکیزگی و مهیا نمودن فضای خانه برای شادابی و دور کردن سیاهی و مرگ و کهنگی است. بنای خانه تکانی نوروزی (نو ساختن و پاکیزه گرداندن) است. خانه تکانی یعنی مفهومی عمیق و فراتر از نظافت معمولی خانه و محیط زندگی. خانه تکانی ابتدا در هم ریختگی سپس نظم و نظافت است.

کدبانوی خانه معمولا ده روز مانده به آخر سال، مبادرت به نظافت و شستشوی دیوار خانه، اسباب و اثاثیه، پاکیزه و نو کردن جامه و ظروف و اشیای کهنه و تمیز کردن دیوارهای دود گرفته می‌کند. زدودن آلودگی و سیاهی‌ها و بیرون افکندن پلشتی‌ها از فضای خانه از رسم‌های کهن ایرانیان در روز‌های پایانی سال است.

زنان روستاها، قالی و قالیچه و گلیم را در آب رودخانه و چشمه‌ها می‌شویند. پرده ها، روتشکی، روبالشتی و رو طاقچه‌ای را عوض می‌کنند. در برخی از نقاط کوهستانی شهرستان شاهرود مانند شهر تاریخی مجن زنان دیوار اتاق‌ها و خانه را با گل مخصوص نقاشی می‌کنند. گل و گیاه در باغچه خانه می‌کارند و آنچه برای خانه نیاز باشد می‌خرند.

اهالی شاهرود به خانه تکانی در اصطلاح خانه درریزی گفته و بر این عقیده‌اند که اگر تار عنکبوت (کارتونو) در گوشه‌های دیوار و سقف خانه مشاهده شود باید آن را زدود چون که بد یمن است و برای اهل خانه فقر به دنبال دارد. در گذشته چند روز مانده به نوروز اهالی شاهرود کرسی را جمع می‌کردند و بر این عقیده بودند که در سال جدید نباید سیاهی (زغال) در اتاق باشد.
کاشت سبزه:
کاشتن دانه، غلات وحبوب در چند روز پیش از آمدن نوروز و نگریستن به رویش دانه‌ها ار آئین‌های کهن ایرانیان بوده است. سنت رویاندن سبزه در حال حاضر همچون گذشته در میان مردم وجود دارد و هر خانواده ده روز مانده به نوروز حبوباتی چون گندم، جو، عدس، ماش، نخود و سیر را درون بشقاب‌ها ریخته و سبز می‌کنند. برخی‌ها نیز تخم شاهی را بر روی کوزه‌های سفالی جهت سبز کردن می‌مالند. همچنین بعضی‌ها عقیده دارند که به تعداد افراد خانواده مشتی حبوب باید سبز کنند.
در بیارجمند زنان علاوه بر سبز کردن گندم و جو یک دسته علف سبز نیز درون کاسه می‌گذارند. اهالی شهر شاهرود رشد بیشتر هر یک از دانه‌های کاشته شده گندم و جو را در گردش سال مظهری از رشد خوب آن دانه در سال نو زراعی می‌پندارند. از این رو با کاشتن دانه‌ها و رویاندن و سبز کردن آنها آغاز دوباره کار کشت و زرع بر روی زمین و پروراندن دانه و گیاه را در سال نو تقدیس کرده و هم به دانه‌های کاشته برای زراعت تفال می‌زنند.

خانواده‌ها سبزه‌ها را تا سیزده نوروز سبز و شاداب نگاه داشته و در روز سیزده، سبزه‌ها را از خانه بیرون برده و به دشت وصحرا و یا رودخانه می‌اندازند.

یادآوری مردگان:
بزرگداشت و یاد آوری مردگان در آخرین روزهای پایانی سال بویژه در آخرین شب جمعه سال کهنه، از جمله آدابی است که در شهرستان شاهرود برگزار می‌گردد. دو روز مانده به اتمام سال کهنه را اهالی به نام علفه یا عرفه زنده‌ها و علفه یا عرفه مرده‌ها می‌دانند. در عرفه زنده‌ها زنان به نظافت و پاکیزگی منزل پرداخته و برای یکایک اعضای خانواده هدایایی تهیه کرده ودر این روز مبادرت به پخت آشی می‌نمایند. در عرفه مرده‌ها که آخرین روز از سال کهنه است زنان برای خیرات اموات خود طعامی چون حلوا و نان روغنی می‌پزند.
در شاهرود این روز را روز مردگان می‌پندارند و باور دارند که مردگان در این روز آزادند و از آسمان به زمین فرود می‌آیند تا آن روز را نزد اقوام خود باشند. بنابراین پندار مردم روز عرفه را به یاد آوری مردگان اختصاص داده‌اند و با تن تطهیر شده و جامه نو یا پاک به گورستان‌ها و بر سر گور در گذشتگان خود می‌روند. چراغ و شمع می‌افروزند و زیارت اهل قبور می‌خوانند. غروب همان روز برخی از اهالی روستاهایی چون منطقه خوارتوران و طرود بر اساس باوری بر روی بام خانه‌ها فانوس می‌گذارند. چراغ خانه را زودتر از معمول روشن می‌کنند و تا سپیده دم روز اول سال نو روشن نگه می‌دارند.

 خرید لوازم و وسایل نوروزی:
چند روز مانده به نوروز هر خانواده با توجه به وسع مالی خود وسایل و لوازم نو و جدیدی برای اهل خانه خریداری می‌کنند. این وسایل شامل پوشاک و لوازم خانه می‌باشد. در سال نو هر خانواده‌ای سعی می‌کند تعدادی از وسایل قدیمی خانه که فرسوده شده را دور ریخته و وسیله‌ای جایگزین آن نماید. از جمله اساسی ترین و مهمترین وسایل شب عید، آجیل و مواد خوراکی است. نقل، آجیل، شیرینی، نان قندی، میوه، گوشت، سبزی، ماهی و غیره.

در گذشته بیشتر دیده می‌شد. پس از خانه تکانی و فارغ شدن از آن زنان نان روغنی، گولاچ، سمنو وقطاب می‌پزند.

گفتنی است که چند روز مانده به عید آن دسته از خانواده‌هایی که برای پسرشان نامزدی اختیار کرده‌اند هدایایی چون لباس، سمنو، طلا، پارچه، ماهی و ... موسوم به عیدانه می‌فرستند.
 
پخت سمنو:
از گذشته‌های دور تا به امروز این سنت دیرینه در بین مردم شهرهای مجن، شاهرود و روستاهای بسطام  متداول می‌باشد. چند روز به سال نو زنان محل دور هم جمع شده و مبادرت به پخت سمنو می‌نمایند. بدین صورت که عصاره گندم را با مقداری آرد اضافه نموده و مدام هم می‌زنند تا ته نگیرد. در پایان کار سمنو را دم داده و اطراف دیگ را آب می‌پاشند. در کنار دیگ نماز خوانده و به ذکر دعا مشغول می‌شوند. بنابر باوری کهن معتقدند که اسامی مبارک ائمه بر روی سمنو می‌افتد.
 
فرستنده: فاطمه قلی پور

---