نور بيداری در چشم شعر عربی

حجت‌الاسلام محمدرضا زائری در یادداشتی درباره دیدار رهبر انقلاب با شاعران عرب که در پایگاه اطلاع رسانی رهبر انقلاب منتشر شده، نوشت:

این روزها كه جریان قدرتمند و گسترده بیداری اسلامی چون معجزه‌ای الهی سرزمین‌های عربی را در برگرفته است، نقش و جایگاه ادبیات و خصوصاً شعر، در بسترسازی و بصیرت‌افزایی مخاطب عام، بیش از هر زمان دیگر به چشم می‌آید.

هر چند باید به‌تلخی اعتراف كرد كه متأسفانه در این مرحله حساس تاریخی، طبقه روشنفكر و هنرمند و اهل ادب، گاه از حركت عمومی و فراگیر مردم عقب مانده و نقش خود را چنان كه انتظار می‌رفت ایفا نكرده‌اند، اما با این حال، مروری گذرا به تجربه‌های ادبی قرن گذشته در ادبیات و شعر عربی نمونه‌هایی قابل توجه از اهتمام به این موضوع را در میان آثار شاعران معاصر عرب به‌دست می‌دهد.1

از زمان شكل‌گیری رنسانس فكری و ادبی جدید در كشورهای عربی با حركت‌های علمی و فرهنگی امثال سید جمال‌الدین تا امروز، این اهتمام به وضوح در آثار ادبا و شعرای برجسته و مشهور عرب قابل مشاهده است و امروز در پرتو بیداری اسلامی بیش از هر زمان دیگر تبلور و درخش یافته است.

أمین ریحانی، نویسنده و متفكر مشهور مسیحی لبنان، صد سال پیش در مقاله‌ای با عنوان «مسجد و كلیسا» به مقایسه مسجد و كلیسا می‌پردازد و پس از ذكر خصوصیات هر یك و شرحی در مقایسه ویژگی‌های اجتماعی هر یك می‌نویسد: مسجد پایگاه دموكراسی و كلیسا پایگاه اشرافیت طبقاتی است! إبراهیم یازجی، ادیب برجسته و نامدار عرب نیز در همان روزها دردمندانه فریاد بر می‌آورد كه «ای مردم عرب بیدار شوید و برخیزید»2

• از ادبيات مقاومت تا ادبيات بيداری
از آن هنگام این رویكرد در آثار بسیاری از شاعران عرب در قرن گذشته حفظ شده است. إلیاس طعمه (أبوالفضل الولید) به قدری از این جوش و خروش آكنده بود كه تمام عمر خود را برای این موضوع صرف كرد و دیوان اشعار او چنان از این‌گونه اشعار حماسی آكنده است كه انتخاب یك نمونه از میان آن دشوار به نظر می‌رسد. وی در تمام اشعار خود مردم را به قیام و ایستادگی مسلحانه و مردانه در مقابل ظلم و بیداد و خودكامگی نظام سلطه غربی فرا می‌خواند و از آنها می‌خواهد از اندیشه‌های دینی قرآنی و اسلامی الهام بگیرند و خود را از ذلت و بیچارگی رهایی دهند.3

حلیم دموس نیز به همین ترتیب در كنار فعالیت سیاسی و جنب‌وجوش فراوان به انتشار قصاید و اشعاری می‌پرداخت كه همواره در آنان، مخاطبان خود را به بیداری و قیام دعوت می‌كرد و ریشه‌های اندیشه و فكر اسلامی در آثار او نیز كاملاً آشكار است.4

رشید سلیم الخوری (الشاعر القروی) چنان از خواب‌آلودگی و درماندگی مردم عرب دردمند و آزرده بود كه هرگز در یك نقطه آرام نگرفت و تا پایان عمر چون مسافری بی‌قرار به سخنرانی و شعرخوانی‌های حماسی و پرشور برای برانگیختن مردم می‌پرداخت و چون ابوالفضل ولید به الهام از اندیشه‌های قرآنی و سخنان پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و نهج‌البلاغه دعوت می‌كرد.5
پولس سلامه، شاعر مشهور لبنانی هم كه نامش به كتاب جاودانه  «حماسه غدیر» گره خورده از آغاز اشغال فلسطین، به خلق آثاری ماندگار پرداخت و با انتشار كتاب «فلسطین و أخواتها»، یك سال پیش از اعلام رسمی تشكیل دولت رژیم صهیونیستی، جریان ادبیات مقاومت را شكل داد و پس از آن نیز تا پایان عمر خود در همین مسیر پایدار ماند.6

اگر از آثار درخشانی چون سروده مشهور ابوالقاسم الشابی (إذا الشعب یوماً أراد الحیاة...) كه الهام‌بخش قیام مردمی تونس و نماد ادبی قیام‌های عربی و اسلامی اخیر شد و آثار دیگر چهره‌های برجسته ادبیات معاصر عرب چون نزار قبانی و جواهری و محمود درویش و ... كه چشم از جهان فروبسته‌اند بگذریم، در میان شاعران معاصر و موجود، نام‌های درخشانی می‌بینیم كه در طی سال‌های دو دهه گذشته (مشخصاً پس از آزادسازی افتخارآمیز جنوب لبنان به دست حزب‌الله) تا امروز آثار حماسی و ماندگاری در ادبیات مقاومت و پایداری آفریده‌اند و امروز هم بنیان‌های ادبیات بیداری معاصر را شكل می‌دهند.

• حضور شاعران عرب در ایران
از این میان می‌توان به امثال محمدعلی شمس‌الدین، شوقی بزیع، جورج شكور، جورج زكی‌الحاج، غسان مطر و دیگرانی اشاره كرد كه طی سال‌ها و ماه‌های اخیر، به خوبی با تحولات حیرت‌انگیز منطقه همراهی كرده‌اند و فارغ از وابستگی‌های مذهبی و دینی، توان و خلاقیت ادبی خود را در خدمت بیداری اسلامی به كار گرفته‌اند.

اگر جریان ادبیات مقاومت در دهه‌های گذشته قرن اخیر، رسالت زمینه‌سازی و آگاهی‌بخشی برای شكل‌گیری بستر بیداری اسلامی را برعهده داشته است، امروز جریان ادبیات بیداری كاركرد بصیرت‌افزایی و تقویت موج بیداری اسلامی را بر دوش می‌كشد.

امروز توجه به نقش و كاركرد شعر و ادبیات در این جریان بیش از هر زمان دیگر ضرورت دارد. از سویی با توجه به اهمیت و جایگاه شعر در تاریخ و جامعه عربی از دوران گذشته تا كنون و از سوی دیگر با توجه به نقش جمهوری اسلامی در الهام بخشیدن به سایر كشورهای اسلامی، توجه ما به این موضوع معنا و مفهوم تازه‌ای یافته است.7

حضور شاعران عرب در جمهوری اسلامی و دیدار آنان با رهبر انقلاب اسلامی نوعی بیعت ادبی و اعتراف ادبی به ولایت فكری و فرهنگی رهبر انقلاب در جریان بیدرای اسلامی و تحولات آینده است و بی‌تردید در آینده نزدیك آثار و نتایج گسترده خود را در فضای فرهنگی و ادبی جامعه عربی و اسلامی نشان خواهد داد.8

• رسانه‌ای زنده
در شرایط فعلی و با توجه به سرعت گرفتن تحولات اجتماعی و فرهنگی منطقه و گرایش گسترده جوانان كشورهای عربی و اسلامی به اندیشه‌های اسلامی، لازم است به ظرفیت و قابلیت ویژه ادبیات و هنر و به‌طور خاص شعر توجه شود و ضمن ایجاد زمینه برای فعالیت‌های مطالعاتی و علمی دانشگاهی، فرصت ارتباط مستمر نخبگان فرهنگی ایرانی و عرب فراهم گردد.
تجربه برگزاری همایش ادبی «باران غدیر» در دو سال گذشته و حضور شاعران عرب در تهران كه با همایش «شعر بیداری اسلامی» امتداد یافت، نشان داده است كه زمینه بسیار مناسبی جهت بهره‌گیری از توان و امكان نخبگان ادبی جهان عرب و اسلام برای تحق اهداف بلند در رویارویی تاریخی با استكبار جهانی وجود دارد.

استمرار این ارتباط و فعال كردن نهادها و شخصیت‌های مختلف حقیقی و حقوقی در راستای تحقق این هدف می‌تواند هم زمینه را برای حضور جدی برخی چهره‌ها كه امسال جایشان در این همایش خالی بود فراهم سازد و هم باعث شكل‌گیری ارتباطات فرهنگی تازه میان ادبای ایرانی و غیر ایرانی و معرفی دستاوردهای فرهنگی و اجتماعی جمهوری اسلامی به مخاطبان كشورهای دیگر باشد.

شعر یك زبان قدرتمند و یك رسانه مؤثر و همچنان زنده است و از این رو در طول تاریخ، همه سردمداران و حاكمان و پیشوایان از آن بهره برده‌اند. گاه چون شاهان و امرای طاغوت در جبهه باطل، برای منافع مادی خود از آن سوء استفاده كرده‌اند و گاه چون پیامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و اهل بیت علیهم‌السلام، برای هدایت مردم و دعوت آنان به سوی حق از آن بهره برده‌اند.

اینك جمهوری اسلامی به عنوان فرمانده اردوگاه مستضعفین در رویارویی با مستكبران، به اندازه سلاح نظامی و توش و توان مادی، به سلاح معنوی و فرهنگی نیازمند است و به فرمان «وَأَعِدُّوا لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ»9 باید در كنار پیشرفت علمی و قدرت اقتصادی و انرژی هسته‌ای و توان نظامی و... به نیروی نرم ادبیات و هنر و سینما و رسانه نیز بیاندیشد و بی‌تردید جایگاه شعر در این میان، هماره ممتاز و برجسته خواهد بود.

---------------------------
پی‌نوشت‌ها:
1. به‌طور طبیعی این حركت‌های ادبی و هنری، مورد استقبال و توجه استكبار قرار نگرفته و از همین رو این شاعران با بازخورد منفی از جانب نظام‌های سلطه و حامیان و دست‌نشاندگان آنها روبه‌رو شده‌اند و به همین دلیل یا در غربت و انزوای كامل قرار گرفته‌اند یا این بخش از آثارشان به فراموشی سپرده شده است. شرایط فعلی منطقه و جهان اسلام اقتضا می‌كند كه مطالعات و تحقیقات تازه‌ای برای بازشناسی این آثار و اهتمام جدی به آنها صورت گیرد.
2. یكی از نكات قابل توجه در این جریان، حضور جدی ادبای مسیحی عرب است كه آبشخور فكری آنان فرهنگ اسلامی است. این شاعران و نویسندگان به صراحت، پایگاه فرهنگی مسیحیت شرقی و عربی را فرهنگ اسلامی می‌دانند و تعلق آنان به ریشه‌های فرهنگی اسلامی به خوبی در آثار آنان آشكار است.
3. درگذشته به سال 1941 میلادی
4. درگذشته به سال 1957 میلادی
5. درگذشته به سال 1979 میلادی
6. درگذشته به سال 1979 میلادی
7. اگر كسی كمترین آشنایی با فضای عمومی جهان عرب و حساسیت‌های قومیتی موجود نسبت به غیر عرب مخصوصاً ایرانی‌های فارسی‌زبان داشته باشد، می‌داند حضور شاعران معاصر عرب در ایران و اظهار محبت و ارادت صميمانه و پرشور آنان به رهبر انقلاب چه معنا و مفهومی دارد.
8. شايد اگر رقبای سياسی جمهوری اسلامی در منطقه می‌خواستند چنين تجربه درخشانی را به نام خود ثبت كنند و برای اهداف شوم خود به كار گيرند، حتی با صرف هزينه‌های سنگين و تطميع مالی شاعران به تحقق رويدادی توفيق نمی‌یافتند كه جمهوری اسلامی بر اساس ارزش‌ها و باورهای مشترك شاعران حاضر در ديدار رهبری بدان دست يافت.
9. سوره انفال، آیه 60.

منبع: khamenei.ir