پاسخ مدرسي به گنجي

کتابي که در اصل انگليسي «بحران و تثبيت در ادوار بنيادين اسلام شيعي» نام داشت و ترجمه فارسي آن با نام «مکتب در فرايند تکامل» در دسترس قرار گرفت، چنان که بر آنان که اصل انگليسي آن را ديده‌اند، روشن است، اثري مستقل نيست و به عنوان مقدمه‌اي بر چند اثر از يک متکلم شيعي پايان قرن سوم و ناظر بر آن و در چهارچوب استدلالات و احتجاجات آن دانشمند نوشته شده است.
بخش دوم نام انگليسي کتاب بر صفحه عنوان «bu Ja’far ibn Qiba al-Razi and His Contribution to Imamite Shi’ite Thought» اين مسأله را به درستي روشن مي‌نمود. آن متون در اصل انگليسي، در بدنه اصلي کتاب قرار گرفته و به انگليسي روشن ترجمه شده بود، پس خواننده ارتباط مقدمه را با متن‌ها به درستي مي‌ديد و مشکلي روي نمي‌نمود. در ترجمه فارسي، متأسفانه اين ارتباط گسسته و متون که اينک در ملحقات و ضمايم جاي گرفته بود به فارسي ترجمه نشد و در نتيجه، فصول مقدماتي از چهارچوب اصلي بيرون آمد و صورت مستقل يافت و بسا همين نکته منشأ برداشت‌هايي شد که هرگز نيت و هدف نگارنده آن نبود.

اين روند استدلال آن دانشمند متقدم بود. من در تأييد اين احتجاج و استدلال دو نکته افزوده و در آن فصول مقدماتي تلاش کردم هر دو مدّعا را با شواهد و مدارک تاريخي مدلّل سازم: يکي اين که شيعيان تا پايان دوره حضور امامان، چشم اعتقاد و اخلاص و اميدشان به امام حاضر دوخته بود. شنيده بودند که پيامبر از قيام يک رهبر انقلابي عدالت‌گستر از خاندان خود در آينده خبر داده بود، پس هر نسل از شيعيان آن انقلابي عدالت‌گستر را با پيشواي روزگار خود منطبق دانسته و اميد داشتند که او بنيادگذار نظام قسط و عدل الهي بر زمين باشد. آن انتظار در روزگار حضور امامان به واقعيت نپيوست و تقدير الهي جز آن بود که همگان مي‌پنداشتند. ديگر آن که جمهور شيعه تا پايان همان دوران بر شماره نهايي امامان آگاه نبودند، اما دست‌کم از ميانه قرن دوم، رواياتي که اهل سنّت، يعني اکثريت عظيم مسلمانان در آن عهد و در ادوار بعد در اين هر دو موضوع (مهدي و انحصار شمار امامان در عدد دوازده) نقل مي‌کردند، در آن حد از کثرت و وسعت بود که اگر حافظه جمعي تاريخي و نقل متواتر در اسلام، مصداقي جز حديث ثقلين مي‌داشت، در همين دو مورد بود. حتي اگر شمار آن نقل‌ها بدين کثرت و وسعت نبود، خرد انساني نمي‌پذيرفت که اکثريتي بزرگ و مقتدر به رغم رقابت و دشمني به سود اقليت ضعيف و زيان خود دروغي جعل کند. در آنجا نشان داده‌ام که اين روايات در برخي از جوامع حديثي اهل سنت که از نيمه دوم آن قرن به جا مانده و به دست ما رسيده، ثبت است.