ایران رقیب صادراتی آمریکا

سرویس اقتصادی- زمانی بود که در ایران نفتی وجود نداشت و ملت ایران نیز مانند بسیاری از ملل جهان حاصل تولیدات و صنایع کوچک و دستی خود را استفاده می کردند در آن زمان هم صادرات و واردات وجود داشت و لی ما برای واردات بی رویه ارزهای کلان نفتی نداشتیم و علیرغم فساد طبقه حاکم قجری اقتصاد ملی متکی به دست رنج ملت بود.

این قسمت از سلسه مطالب برگهایی از تاریخ اقتصاد ایران اختصاص دارد به صادرات پنبه ایران و سودآوری این رشته کشاورزی در کشورمان که زمانی نه تنها بخش اعظم ارز آوری ایران را برعهده داشته بلکه آنقدر از نظر اقتصادی موفق عمل می نموده که در دوران جنگ داخلی آمریکا (بزرگترین صادر کننده پنبه جهان) جبران قطع صادرات پنبه این کشور را ایران به تنهایی انجام داده اما چه باید گفت که از بی لیاقتی مسئولان قجری و ضعف زیر ساختهای اقتصادی ایران مثل جاده ها و بنادر این بازار حفظ نشده و مجددا پس ز پایان جنگ آمریکا توسط آن کشور بدست گرفته شد.

اسفناک تر اینکه بعد ها با کشف نفت و درآمد های نفتی این صنعت ارز آور مهم روز به روز رو به افول نهاد تا امروز که اصلا رقم قابل توجهی را در تولید ناخلص داخلی به خود اختصاص نمی دهد.


کتاب پر ارزش گنج شایگان (تالیف محمد علی جمالزاده پدر داستان نویسی معصر ایران) اولین کتاب اقتصادی جهان است که در باب اقتصاد ایران و البته در برلین تالیف و منتشر شد و از همین بابت اسناد منحصر به فردی از اقتصاد ایران را ثبت و حفظ نموده است آنچه در پی می آید بخشی از این کتاب است در زمینه کشت و صادرات پنبه ایران در آن دوران:

(جهت حفظ امانت و فضای حاکم بر آن دوره تاریخی انشای سند دقیقا مطابق متن کتاب اصلی آورده شده است)

مهمتر محصولی که از ایران صادر می‌شود، پنبه است که به تنهایی خمس همه صادرات ایران را تشکیل می‌دهد و متدرجا هم ترقی کرده و بر مقدار خود می‌افزاید.

پنبه در همه نواحی مملکت و به ویژه در ولایات مرکزی و در خراسان به عمل می‌آید و تا نزدیک پنج هزار قدم ارتفاع می‌روید و برخی از اقسام آن خیلی اعلی است و در بازارهای اروپا به قیمت‌های عالی فروخته می‌شود.

برای آنکه بدانیم تا چه مقدار ممکن است پنبه ایران را زیاد نمود، بهترین راه‌ها یک نظریست به صادرات فوق‌ا‌لعاده ایران در چهار سال جنگ داخلی آمریکا که در موقع منسوخ کردن غلامی و بندگی*  به میان آمده بود و از سال 1277 تا 1282 هجری قمری طول کشید. در مدت این چهار سال، آمریکا که منبع مهم تجارت پنبه است، نتوانست به عمل بیاورد و با این مناسبت، کار محصول پنبه ایران بالا گرفت و تقریبا تمام آن جای خالی را پنبه ایران تلافی کرد و در آن وقت، صادرات پنبه ایران در سال به دوزاده میلیون لیره انگلیسی رسید که به حساب امروز (زمان تالیف کتاب 1918 میلادی برابر با 1297 هجری شمسی)می‌شود، 67 میلیون تومان؛ یعنی تقریبا ده برابر صادرات پنبه کنونی.

تجارت پنبه ایران، تقریبا منحصر است به روسیه که تقریبا همه پنبه ایران را به استثنای یک بخش جزیی که به هندوستان و عثمانی می‌رود، به کارخانه‌های مملکت خود به ویژه به مسکو جلب می‌کند و جدول نمره 9 این مسأله را آشکار می‌دارد.

جدول نمره 9 می‌نمایاند که تجارت پنبه ایران با روسیه، روز به روز زیادتر می‌شود و با دیگر ممالک کمتر.


این نشان می دهد که در آن دوران روسیه منافع صادرات پنبه ایران را به خود جلب می کرده و ایانیها بجای بهره بردن از تجارت پنبه با سایر ملل فقط آن را به روسها می فروخته اند.

از حیث وزن صادرات پنبه ایران در ایت ئیل** (1328 ـ 1329) 8170550 من بوده و از این رو، قیمت متوسط پنبه منی تقریبا هشت قران و نیم می‌شود و در سال پیچی ئیل*** (1326 ـ 1327) 6131137 من بوده که قیمت متوسط من شش قران و نهصد دینار می‌شود.

اصلاح ـ با وجود آن که با وسایل ساده و مخارج اندک، ممکن است پنبه ایران را جنسا و مقدارا بسیار ترقی داد و مایه تمول بزرگی برای مملکت تدارک نمود تا به امروز درباره اصلاح و تکمیل آن هیچ اقدامی نشده و در سال 1307 از قرار گفته جوزف رابینو، در همه ایران یک ماشین پنبه نبود، ولو آن که آبی باشد و همه کار با دستگاه‌های چوبی خیلی ساده می‌شد و تنها در اصفهان چهار منگنه دستی وجود داشته است. 

---

*منظور لغو قانون برده داری توسط آبراهام لینکن و بروز جنگ داخلی بین شمال و جنوب آمریکاست که با پیروزی شمالیها و لینکن پایان یافت.
** و *** نام سالها بر اساس نام حیوان اما به زبان ترکی (روش رایج در دوران قاجار و ابتدای پهلوی) از آنجا که در آن دوران هنوز تقویم شمسی در ایران رایج نبود برای ارائه محاسبات اقتصادی سال شمسی مذکور را در نظر می گرفتند و تاریخ آن را بین دو سال قمری عنوان می کردند برای مثال ایت ئیل (1328 ـ 1329)