راهحل قحطي سومالي سياسي است
روزنامه شرق نوشت:
بحران غذايي در سومالي يكي از سختترين بحرانهاي 20سال اخير است. نزديك به نيمي از جمعيت كشور به ويژه در مناطق جنوبي با خطر قحطي روبهرو هستند. البته كشورهاي همجوار هم از اين خطر در امان نيستند و اين در حالي است كه هزاران سوماليايي از گرسنگي و تبعات جنگ فرار كرده و وارد اردوگاههاي كنيا، اتيوپي و جيبوتي شدهاند. سازمانهاي بشردوستانه از قبيل صليبسرخ و برنامه تغذيه جهاني ميكوشند تا ضروريترين نيازهاي قحطيزدگان را برآورده كنند.
البته اين در صورتي است كه بتوانند خود را به قحطيزدگان برسانند. اصليترين بخش قحطيزده در دل منطقه تحت كنترل گروه شباب، جنبش اسلامگراي وابسته به القاعده قرار دارد كه وارد جنگ با دولت مركزي شده است. آيا فعالان حقوق بشر ميتوانند در منطقهاي كه هيچ قانوني بر آن جاري نيست، وارد عمل شوند.
روني برومن، رييس سابق انجمن پزشكان بدون مرز در گفتوگو با هفتهنامه اكسپرس تاكيد ميكند كه تحت شرايطي اين امر امكانپذير است و البته آنها بايد بدانند كه گاهي اوقات نيز مجبور ميشوند از فعاليت خود چشمپوشي كنند.
حكومت مركزي در سومالي جز بخش كوچكي از اين كشور را كنترل نميكند. در چنين شرايطي سازمانهاي بشردوستانه براي مبارزه با قحطي چه ميتوانند بكنند؟
مشكل اصلي سازمانهاي بشردوستانه فقدان حكومت نيست، بلكه مساله اصلي امنيت فعالان چنين سازمانهايي است. بهطور كلي در چنين موارد مناقشهبرانگيزي كه دولت مركزي پاسخگو نيست و تنها برخي از مناطق كشور را اداره ميكند، معمولا نوعي حاكميت محلي وجود دارد كه سازمانهاي غيردولتي ميتوانند تحت پوشش آن وارد عمل شوند.
در شمال سومالي چندين سال است كه پزشكان بدون مرز با گروههاي محلي همكاري ميكنند. اما به دليل نبود توافقات امنيتي با گروههاي شباب كه جنوب كشور را در اختيار دارند، چنين تفاهمي در آن بخش از كشور امكانپذير نيست، بنابراين حركتهاي بشردوستانه با كنترلهاي از راه دور انجام ميپذيرد.
يعني اين سازمان غيردولتي از طريق واسطههاي محلي عمل ميكند اما اين مسير قابل قبولي نيست؛ چرا كه بعد مسافت زياد از محل اجراي عمليات امكان ارزيابي دقيقي از نيازها را فراهم نميكند، ضمن آنكه هيچ ضمانتي مبني بر دريافت كمكها توسط نيازمندان وجود ندارد.
شما در مصاحبهاي با همين مجله اكسپرس در سال 1997 گفتيد كه براي وارد عمل شدن بايد سه شرط تحقق يابد: «آزادي رفت و آمد در منطقه، ارزيابي نيازها و برقراري ارتباط بدون كنترل.» اگر به اين شروط احترام گذاشته نشود، بايد از ورود چشم پوشي كرد. آيا اين شروط امروزه در سومالي تحقق يافته است؟
اين معيارها را بايد در دورنمايي پويا ديد. در مقام بهبود يا تنزل اين معيارها بايد انديشيد. در اين مورد مشخص، امكان جابهجايي بيشتر از آنكه فكر كنيم، محدود است، تماس با مردم هم به دلايل امنيتي عملا غيرممكن است، اين شرايط ما را اجبارا به بازنگري مجدد نيازها فرا ميخواند.
دخالت نظامي مورد نظر ما نيست؛ چرا كه در آن صورت فعالان حقوق بشر هم در همان اردوي نظاميان جاي ميگيرند. در عين حال دلايلي نيز موجود است كه ميتوان به بهبود شرايط هم فكر كرد. برخي گروههاي شباب براي دريافت كمكهاي بينالمللي اعلام آمادگي كردهاند. در حالي كه ساير گروهها از جمله جهادگران خارجي كه براي برخي گروههاي يمني فعاليت ميكنند، موافق چنين حركتي نيستند.
در مجموع ميتوان گفت كه در خلال بيزاري و نفرت سومالياييها نسبت به عناصر راديكال مسير اميدواري همچنان وجود دارد اما واضح است كه راهحل اين بحران قبل از هر چيزي سياسي است.
اما اگر اين گروه اقليت سرسخت برتري پيدا كند، چه ميكنيد؟ عقب مينشينيد؟
تصميمگيري مشكل است اما براي آن مورد هم بايد راهحلي داشت. در سال 1994 در رواندا، زمانيكه قتلعامكنندگان بر منطقهاي مسلط ميشدند، مجبور ميشديم آن منطقه را ترك كنيم.
در اندونزي نيز پس از وقوع سونامي در دسامبر 2004، انجمن پزشكان بدون مرز همين تصميم را گرفتند؛ چرا كه در مواجهه با واقعيت موجود در منطقه، حضورمان در آنجا اثربخشي نداشت.
آيا ميتوان سومالي امروز را بحراني بيسابقه توصيف كرد؟
ما با فاجعهاي فراتر از حد تصور روبهرو هستيم. نبايد آن را با قحطيهاي پس از جنگها مقايسه كرد... حتي در خود سومالي وضعيت متضادي وجود دارد.
آيا تنها وظيفه غرب است كه دخالت كند؟
نه. اما اگر تنها شاهد حضور غرب در اين حادثه هستيم به اين خاطر است كه ارايه كمكهاي بشردوستانه امروزه به قدرت و توان كشورها بستگي دارد اما خيرخواهي و نيكوكاري امر اجتنابناپذيري است.
از چند سال پيش شاهد حضور نهادهاي غيردولتي برزيلي، كشورهاي حاشيه خليجفارس و خيلي ديگر از كشورها در صحنههاي بحراني هستيم.
اينگونه است كه در جريان زمين لرزه هائيتي شاهد اعزام يك هواپيماي چيني حامل كمكهاي امدادي هستيم، در حالي كه هائيتي پيش از اين تايوان را به رسميت شناخته بود.
كاملا مشخص بود كه اين كمكي بشردوستانه است. چين در اين خصوص به صراحت گفته كه همانند ديگر قدرتهاي جهاني در اينگونه مسايل وارد عمل ميشود.
