تشابه حاشيهنشيني و آپانديست!
یك عضو هيئت علمي گروه جامعهشناسي شهري دانشگاه بوعليسينا گفت: همدان از نظر حاشيهنشيني در مقايسه با شهرهايي مانند مشهد، زاهدان و اهواز وضعيت ميانهاي دارد و براساس برآورد 25 تا 30 درصد جمعيت شهري همدان در مناطق حاشيهاي زندگي ميكنند.
دكتر "اسدالله نقدي"، در گفتوگو با ايسنا، افزود: جمعيت حاشيهنشين در همدان به گونهاي است كه در يك كمربندي كه از شمالغربي تا شرق شهر كشيده شده، واقع است و تعداد محلات آن زياد و تراكم جمعيت به طور طبيعي بالاست.
وي اظهار كرد: البته اين به معناي وضعيت خوب و مطلوب نيست و بايد مديريت شهري همدان اين موضوع را جدي گرفته، به رسميت بشناسد و برنامه عملي براي آن داشته باشد.
وي ادامه داد: 100 تا 150 هزار نفر در اين مناطق و نواحي سكونت دارند كه مستلزم دقت و توجه كوتاه مدت و بلند مدت و همچنين نيازمند سياستهاي پيشگيرانه و درمان هستند.
وي اضافه كرد: همچنين اقدامات و برنامهها بايد براساس اركان ذي مدخل شامل سکنه، نهادهاي مردمي و كارگزارهاي دولتي به علاوه بخش خصوصي و غيردولتي به صورت چندجانبه براي مديريت اين مسئله باشد.
دكتر نقدي بيان كرد: تعاريف از حاشيهنشيني مانند همه مفاهيم علوم اجتماعي و انساني بسيار متفاوت و متنوع است.
وي ادامه داد: به نظر اين محقق و از نظر جامعهشناسي شهري، به هر نقطه شهري يا گروه اجتماعي كه فاقد استانداردهاي اساسي زندگي مركز شهر شامل ابعاد اقتصادي، كالبدي، فرهنگي و اجتماعي باشد، حاشيهنشين ميگوييم.
وي درباره علل عمده پيدايش حاشيهنشيني گفت: يكي از علل عمده شکلگيري حاشيهها، نبود تفکر آمايش در برنامهريزي توسعه در کشور طي بيش از نيم قرن اخير بوده است. به عبارت ديگر نگاه يك بخش اصلي و اساسي الگوي برنامهريزي توسعه كشور، به واحدهاي بزرگ مانند شهرهاي بزرگ و مركز استانها بوده است.
وي ادامه داد: عموما مركزگرايي باعث تمركز خدمات، منابع و اعتبارات در نقاط محدودي به ويژه كلانشهرها شده است.
دكتر نقدي افزود: فاصله سطح زندگي شهر و روستا كه در ايران فاحش و چشمگير است، از ديگر دلايل عمده پيدايش حاشيهنشيني است.
وي گفت: برنامه كنترل مهاجرتهاي روستاييان به شهر در ايران در طول 50 سال گذشته به شكل موثري انجام نشده است.
وي ادامه داد: از ديگر عوامل، نرخ رشد شهري و جمعيت در ايران است كه هر دو بالا بوده است و معمولا فضاهاي مركزي و متن شهر پاسخگوي اين رشد نبوده و جمعيت به شكل سرريز به مناطق حاشيه ميروند.
دكتر نقدي درباره ويژگيهاي اين مناطق اظهار كرد: در نگاه نخست از مناطق حاشيهنشين كالبد آنها به چشم ميخورد.
وي ادامه داد: ويژگي اقتصادي از ديگر ويژگيهاي اين مناطق است كه نوع مشاغل، ايجاد درآمدها و پراكندگي فعاليتهاي اقتصادي كه عموما فعاليتهايشان خارج از نظام رسمي اقتصاد كشور است و نهايتا پديده فقر و تنگدستي را نمايان ميسازد.
عضو هيئت علمي دانشگاه بوعلي اظهار كرد: ويژگي سوم، اجتماعي - فرهنگي است كه غيربومي يا مهاجر بودن در كنار چندفرهنگي بودن به لحاظ قومي، زباني و فرهنگي تنوع زيادي در اين مناطق وجود دارد كه به يك نوع عدم احساس تعلق در اين مناطق به علت چندگانگي فرهنگي ختم ميشود.
وي ادامه داد: اين موضوع ميتواند به گمنامي در مرحله بعد ختم شود كه زمينهساز برخي تعارضها، چالشها و آسيبها در اين مناطق ميشود.
دكتر نقدي درباره پيامدهاي زيستي حاشيهنشيني بيان كرد: پيامدها ميتواند بسيار گسترده باشد كه البته هست؛ در همه جاي دنيا به ويژه در كشورهايي كه رشد شهري بالايي را تجربه كردهاند يا ميكنند، هرچند حاشيهها هم در كشورهاي صنعتي و در حال توسعه يك معضل بزرگ شهري براي مديريت شهري است.
وي تصريح كرد: حاشيهنشيني مانند آپانديست در بدن است كه در شرايط خاصي ممکن است منفجر و بدن را با مشکل روبهرو سازد و بدنه شهري را دچار بيماري و نابساماني اساسي كند.
وي ادامه داد: از بعد آسيبهاي اجتماعي، اين مناطق به علت ويژگيهاي چندفرهنگي، چندقوميتي و چندساختاري بودن، زمينه مناسبتري براي انواع مسائل اجتماعي است.
وي افزود: از ديگر پيامدهاي حاشيهنشيني اين است كه بخش مهمي از جمعيت به اين شكل زندگي ميكنند به طوري كه بيش از 10 ميليون نفر در ايران و يك ميليارد نفر در دنيا به اين شكل در اين سكونتگاهها زندگي ميكنند، بر همين اساس در برنامه پنجم توسعه براي اولين بار در ايران به طور خاص به ساماندهي اين موضوع و مناطق اشاره شده است.
دكتر نقدي درباره تاثير گسترش حاشيهنشيني بر انتظام اجتماعي نيز گفت: نگاه برچسبزني به حاشيهنشيني بايد برطرف شود چرا كه درصد بالايي از شهروندان ساکن اين محلات با يك منطق و عقلانيت دست به مهاجرت زدهاند و حتما حاشيهنشيني به ويژه حاشيهنشينها مساوي با بينظمي، مسئلهدار بودن و داشتن پتانسيل براي انحراف نيستند.
وي اظهار كرد: قاطبه ساکنان اين نقاط انسانهاي پاك، شريف و زحمتكشي هستند كه دنبال زندگي سالم و معمولي هستند.
دكتر نقدي درباره راهكارهاي مناسب براي جلوگيري از گسترش حاشيهنشيني گفت: تجربه دنيا و ايران در نيم قرن اخير نشان داده كه برخوردهاي نصيحتگونه يا قهري پاسخگو نيست و راهحلها بايد بسيار درازمدت و اساسي مانند اصلاح الگوي برنامهريزي توسعه كشور و اجراي آمايش سرزمين باشد تا اين اتفاق بيفتد يا بايد منتظر موجهاي مهاجرتي با تفاوت در نرخ تمركز بود كه اين موضوع به عنوان پيشگيري مطرح است.
وي ادامه داد: در سياستهاي درماني هم به صورت برنامههاي كوتاه مدت بايد اين مناطق را به رسميت شناخت. در آن صورت مديريت شهري ميتواند درباره اصلاح اين ساختار و بهبود شاخصها فعاليت كند.
وي تصريح كرد: در حال حاضر اتفاقي كه ميافتد معمولا غفلت و چشمپوشي از اين پديده است به گونهاي كه در مديريت شهري در مرحله شكلگيري، كار جدي صورت نميگيرد و وقتي تبديل به مسئله شد در بحثهاي مديريت شهري وارد ميكنند.
وي بيان كرد: لازم است از روز اول، حاشيهنشيني به رسميت شناخته شود تا استانداردهاي شهري در اين مناطق لحاظ و توسط سازمانهاي مجري و متولي اجراء شود.
وي ادامه داد: موضوعاتي مانند توانمندسازي مردم اجتماعات محلي كه در اين مناطق زندگي ميكنند همراه با مشاركت خودشان و سازمانهاي اجتماعي كه وجود دارد، به بهبود شرايط و احساس تعلق خاطر به شهرها كمك ميكند.
وي بيان كرد: برخي موضوعات که در مناطق حاشيه نمود بيشتري دارند مانند فقر و بيكاري و...، به سياستگذاريهاي كلان كشوري نياز دارد كه آثار آن را در اين مناطق بهتر و بيشتر نشان ميدهد. در نشست هزاره سازمان ملل نيز پرداختن به اين موضوع و ساماندهي اين مناطق به جد به کشورها توصيه شده و در عين حال از مسائل اساسي توسعه پايدار تلقي شده است.
