ذوق و تمدن ايراني در دل کوير مرکزي

کوير مرکزي ايران در جنوب دشت ورامين آثار ارزشمند و خيره کننده‌اي از دوران ساسانيان وسلجوقيان را در خود جاي داده است.

به گزارش واحد مرکزي خبر، کوير مرکزي مهمترين منطقه حفاظت شده کويري استان تهران است که منطقه اي با وسعت 250 هزار هکتار از اين کوير به عنوان پارک ملي کوير مرکزي توسط محيط بانان حفاظت مي شود.

از کاروانسراي دير گچين به عنوان مادر کاروانسراهاي ايران مربوط به دوران ساسانيان، قصر بهرام منتسب به دوره ساساني، کاروانسراي عين الرشيد و چند آب انبار مي توان به عنوان مهمترين آثار تاريخي کوير مرکزي ايران نام برد.

کاروانسراي دير گچين در دوران ساساني به عنوان قلعه نظامي ساخته شده است و در دوره سلجوقيان به کاروانسرايي براي استراحت مسافران شرق به غرب کشور درمسير جاده ابريشم تبديل شد.

اين کاروانسرا که در10 هزار مترمربع وبا استفاده از آجر، گچ و ساروج ساخته شده به عنوان مادر کاروانسراهاي ايران مشهور است.

محمد اميني، پژوهشگر و استاد دانشگاه، درباره اين بناي تاريخي مي گويد: اين کاروانسرا يکي از آثار معماري ارزشمند کوير است که در آثار مورخان قرن سوم وچهارم با عنوان دژکردشير، دير الجيص، قصرالجن و ديرگچين از آن ياد شده است.

وي افزود: با اينکه برخي مورخان اين اثر را مربوط به دوره هخامنشيان مي دانند اما آجرهاي به کاررفته در اين بنا در ابعاد 35 در 35 سانتيمتر است که از شاخصه هاي معماري دوره ساساني است.

اميني گفت: در دوره سلجوقي و صفوي تعميراتي در اين اثر انجام شده است و به جاي عبادتگاه زمان ساساني اين کاروانسرا مسجدي در زمان شاه عباس ساخته شده است.

اين پژوهشگر آثار تاريخي گفت: کاروانسرا به شکل مربع و متقارن است و در سه گوشه آن حمام، مسجد و حجره هاي اختصاصي يا حرمسرا وجود داشته است.

وي افزود: صحن کاروانسرا در وسط و در اطراف آن حجره ها قراردارند که در جلوي آن سکويي براي استفاده در فصول گرم تعبيه شده است و در داخل هر حجره يک شومينه ( بخاري ديواري) و چند طاقچه به چشم مي خورد.

اميني گفت: در پشت حجره ها براي حيوانات اصطبل و طويله هايي ساخته شده است، در يک طرف اصطبلها نيز سکويي براي استراحت مهتر حيوانات در نظر گرفته شده و اين سکوها نيز داراي شومينه و سه طاقچه است.

وي گفت: تعداد حجره ها 50 و اندازه آنها متفاوت است و در سه جهت کاروانسرا يک شاه نشين و در ضلع جنوبي، درب ورودي قراردارد.

اين استاد دانشگاه با بيان اينکه آب مورد نياز حمام اين کاروانسرا از آب باران تامين مي شده است، افزود: درضلع غربي بيرون از کاروانسرا آب انباري قرار دارد که آب از آنجا به وسيله مجراهايي به داخل حمام منتقل مي شد.

کاروانسراي دير گچين در 35 کيلومتري ورامين و در جنوب روستاي زلف آباد، جنوب شرقي کوه مره، شمال شرقي درياچه حوض سلطان و در حاشيه غربي کوير بزرگ نمک قراردارد.

از ديگر آثار تاريخي کوير مرکزي مي توان کاروانسراي شاه عباسي معروف به قصر بهرام در فاصله حدود 90 کيلومتري شهر ورامين را نام برد. اين کاروان سرا در منطقه سياه کوه در پارک ملي کوير که منطقه اي حفاظت شده است، قرار دارد.

اين قصر داراي شش برج مراقبت و دو دروازه اصلي است و بناي اصلي و ديوارهاي آن همه از سنگ تراش داده ساخته شده است. به عنوان مثال يک نمونه از سنگ هايي که بر روي يکي از دروازه ها نصب شده 6 متر طول و يک متر عرض دارد و در واقع حمل و نصب چنين سنگي انسان را به حيرت وا مي دارد.

قصر بهرام برروي تپه اي بلند و سنگي قرار دارد و تمامي اتاق ها، طويله ها، جايگاه اسب ها و حتي اخيه ها (ميخ کنار آخورها) همه با سنگ هاي تراشيده شده ساخته شده است.

برخي قصر بهرام را که نام آن به بهرام گور ساساني اشاره دارد، منتسب به دوره ساسانيان مي دانند اما اگر اين قصر يا کاروان سرا از دوره تاريخ قبل از اسلام باشد، بازسازي و تعمير آن مربوط به زماني نزديک تر است.

آنچه اکنون از آثار معماري در سقف هاي قصر ديده مي شود، نمود معماري اسلامي است. به هرحال اين بنا يادبودي از اوايل قرن يازدهم هجري قمري و محلي براي استراحت کاروانيان بوده است.

به دليل موقعيت مکاني خاص قصر و فاصله طولاني آن با نزديک ترين چشمه يعني فاصله اي حدود 8 کيلومتر، تهيه آب براي اين مکان مسئله مهمي بوده است، بنابراين براي رفع اين مشکل از فاصله چشمه تا قصر جويي سنگي ساخته شده که آب را به آب انبار هدايت مي کرده است.

اين جوي آب از ناودانهاي سنگي تراشيده شده است که به صورت نر و ماده درهم فرورفته و آب را از چشمه اي در دل کوه به حوض وسط حياط قصر مي رسانده است.

وجود اين بناي سنگي که پس از گذشت قرن ها همچنان راسخ و استوار در دل کوير ايستاده است، اين فرصت را فراهم مي کند تا گوشه اي از توانمندي، ذوق و تمدن ايرانيان را به گردشگران دنيا معرفي کرد.

از ديگر آثار تاريخي، کاروان سراي عين الرشيد است که در حدود 95 کيلومتري شهر ورامين،5 کيلومتري قصر بهرام و در پارک ملي کوير قرار دارد.

اين بنا به احتمال زياد متعلق به دوره صفوي است يا در اين دوره بازسازي و مرمت شده است. اين کاروان سرا چهار ايواني مستطيل شکل و متقارن و داراي دو دروازه در شرق و غرب است.

در وسط اضلاع شمالي و جنوبي هر کدام يک برج مدور و نيز در چهارگوشه بنا نيز چهار برج مدور ساخته شده است.

حياط به شکل هشت ضلعي است و در چهارگوشه بنا راهي براي دسترسي به قسمت هاي پشتي ايجاد شده است. دراطراف حياط مجموعا 12 حجره ساخته شده است.

در اين کاروانسراي قديمي درقسمت پشت اطا ق هاي اصلي يک رديف اصطبل قرار دارد و دروازه شرقي از دروازه غربي بزرگتر است.

سردر و بخشي از تزئينات دروازه شرقي هنوز پابرجاست. تزئينات آن از آجر وکاشي است و اثر کتيبه اي برآن ديده مي شود. از اين بنا فقط ديوار ها باقي مانده وسقف آن به کلي ريخته است.

مصالح به کار رفته در بنا قلوه سنگهاي بزرگ و آجر است. ملاط آن عمدتا ساروج است و در وسط آن يک حوض و در ضلع جنوبي آن بقاياي يک آب انبار وجود دارد.

مناسب ترين راه دسترسي به کوير مرکزي ايران ومنطقه حفاظت شده پارک ملي کوير ازجاده ورامين – جواد آباد – جاده طغان به پايگاه محيط باني شکر آباد است.

جاده دسترسي ديگر، جاده ورامين، پيشوا مسيرقلعه بلند به حصارگلي وپاسگاه محيط باني مبارکيه است.