رویکردی نظري به انقلاب هاي منطقه

1 ـ با وقوع انقلاب در كشورهاي خاورميانه و شمال آفريقا توجه پژوهشگران علوم اجتماعي و سياسي يكبار ديگر به مفهوم انقلاب معطوف شده است و اين سوال را پيش روي گذاشته است كه اين تحولات در كجاي تاريخ انقلابهاي جهان قرار مي گيرند و مشتركات و وجوه تمايز آنها با ديگر انقلابها چيست؟

2 ـ با وقوع انقلاب شكوهمند اسلامي ايران بسياري از دانشمندان و پژوهشگران از آن به عنوان اخرين نمونه از انقلاب هاي بنيادين از ان نوعي كه در كتاب ها و نظريات تحول اجتماعي و انقلاب از آن «كالبد شكافي» كرده بودند ياد كردند. در اينگونه انقلاب ها تحولات اساسي در نظام ارزشي جامعه رخ مي دهد و به دنبال نارضايتي فراگير در ميان آحاد مردم رويگرداني از سيستم حاكميت پديد مي آيد و رهبري انقلاب طرحي نو در ابعاد سياسي، اقتصادي و فرهنگي ارائه مي نمايد و الگويي جديد از توسعه اجتماعي در همه ابعاد آن با ويژگي هاي ملي و فراملي عرضه مي شود.

 انقلاب اسلامي ايران كه موجب تحولات ريشه اي در نظام اجتماعي و سياسي كشور شد و بازتاب جهاني گسترده اي در ميان ملل مسلمان و ستمديده داشت نه تنها نظام سلطه و ارزش هاي يك طرفه حاكم بر سازمان هاي بين المللي را به چالش كشيد بلكه بر چارچوب نظري تئوري هاي انقلاب نيز كه مبتني بر ديدگاه هاي متعارف اجتماعي و سياسي نيمه دوم قرن بيستم بود اثراتي عميق به جاي گذاشت.

انقلاب اسلامي ايران نقطه عطفي بود در روند بيداري اسلامي كه از اواخر قرن نوزدهم ميلادي در ميان ملل مسلمان شكل گرفت و مهمترين ويژگي اين روند در احياء ارزش هاي ديني بود در جامعه، نفي استبداد داخلي و سلطه خارجي در كشورهاي اسلامي بود.

3 ـ وقوع انقلاب هاي رنگي در جمهوري هاي استقلال يافته شوروي سابق نمونه اي ديگر از تحولات اجتماعي بود كه اگر چه انقلاب نام گرفت اما با توجه به عدم مشاهده تحولات بنيادين و وقوع آنان در يك بازه زماني كوتاه هميشه اين ترديد را در ذهن تحليل گران به جاي گذاشت كه آيا انقلاب ناميدن آنها ممكن است يا نه؟ قرار گرفتن اين جمهوري ها در دوره ملت سازي و دولت سازي و در نتيجه ضعف دولت در اين كشورها در كنار تاثيرگذاري فراوان عوامل خارجي در اين روند گذار و حتي در برخي موارد حضور آشكار عامل خارجي در طراحي اين تحولات موجب شد كه اينگونه تغييرات تنها رنگي از انقلاب داشته باشند و به عنوان تحولاتي با ويژگي جوامع پسا شوروي شناخته شوند.

اين انقلابها عموماً در دوره اي رخ داد كه ايالات متحده آمريكا در خلاء پس از نظام دوقطبي تلاش گسترده‌اي را براي تسلط بر جهان از طريق نظم ادعايي نوين جهاني و در چارچوب روند جهاني شدن و با استفاده از عناصر ضروري خود از جمله ماشين نظامي، تسليحاتي انجام مي داد.

4 ـ تحولات در تونس، مصر، ليبي، بحرين و ديگر كشورهاي عربي در زماني رخ مي دهد كه شكست نظم ادعايي نوين و نظريه نظام تك قطبي آشكار شده، اعتراض به ناعادلانه بودن ساختار و قواعد بين المللي و عدم تناسب آنها با شرايط امروز نه تنها در ذهن ملل مسلمان بلكه در كشورهاي مستقل و غير متعهد نيز فراگير شده است، اسلام و مسلمانان در جامعه جهاني جايگاه و نقش جدي تري يافته اند، كوس رسوايي دموكراسي صادراتي به ويژه با ناكامي عميق آمريكا و متحدينش در عراق و افغانستان زده شده است و نهايتاً هيبت كشورهايي كه الگوي توسعه خويش را "پايان تاريخ" قلمداد مي كردند فرو ريخته است.

5 ـ عمق اعتراضات، فراگير بودن درخواست براي تغيير در انقلابهاي شمال آفريقا و خاورميانه عربي ترديد به جا نمي گذارد كه حوادث اخير در منطقه را در عداد انقلاب هاي جهان قرار دهيم. در همه اين موارد بخش عمده مردم در صحنه حضور دارند، خواست دگرگوني از جانب مردم ساختار نظام سياسي كشور را نشانه مي گيرد، نارضايتي عمومي است و ارزشهاي بنيادين اجتماعي و نظام سياسي در حال تغيير است.

 اگرچه تلاش هاي فراواني از سوي آمريكا و اروپا از يكسو و برخي نخبگان سياسي اين كشورها از سوي ديگر وجود دارد كه حركت گسترده مردم مسلمان را مديريت نموده و آن را در ذهن مردم منطقه و جهان به يك اعتراض محدود، كودتا و يا تغيير دولت تقليل دهد اما علائم فراواني در اين تحولات وجود دارد كه نشان مي دهد تحولات اخير انقلاب هايي اساسي هستند كه اگرچه نظام سلطه در صدد مديريت و به تعبيري ناكام گذاشتن آنان است اما در ابعاد نظري رويكردي جديد را در عرصه نظريه انقلاب عرضه خواهد كرد كه نمونه‌هايي جديد از انقلاب در دوره معاصر را تحليل مي نمايد. بدون ترديد عدم حضور عامل خارجي در شكل گيري اين تحولات آنها را در فاصله زيادي از تحولات رنگي در جمهوري ها پسا شوروي و در كنار انقلابهاي بنيادين قرار مي دهد.

6 ـ مردم منطقه در راهپيمايي ها و نمايش هاي خشم خود اگرچه نارضايتي خود را از شرايط اقتصادي، فقر، فساد و تبعيض نشان داده اند، به طور صريح بيزاري خود را نیز از استبداد و انزجار خويش را از نظام هاي ديكتاتوري بيان كرده اند. در واقع همين استبداد و انسداد سياسي در خاورميانه است كه كاسه صبر مردم را لبريز نموده و آنها را به خيابان ها آورده است.

 وابستگي شديد نظام هاي حاكم به آمريكا، كوتاهي در پيگيري منافع ملي و مصالح امت مسلمان و در مقابل پيروي بي چون و چرا از سياست هاي ديكته شده از سوي آمريكا، دنبال كردن سياست سازش با رژيم صهيونيستي و بي سرانجام بودن آن و در نتيجه تحقير مردم مسلمان در مقابل تجاوزات مكرر و زياده خواهي هاي رژيم غاصب اسرائيل از جمله عواملي است كه موجب انسجام و قوت در صفوف انقلابيون در كشورهاي منطقه شده است. نشانه هاي فراواني در حركات، شعارها، خواست ها و گروه بندي هاي معترضين وجود دارد كه نشان مي دهد اعتراضات موجود اگرچه ممكن است در مقايسه با انقلاب اسلامي ايران در سطوح متفاوت تري تعريف شوند اما و بدون ترديد در چارچوب بيداري اسلامي  تعريف مي شوند.

7 ـ انقلاب هاي شمال آفريقا و خاورميانه عربي بدون ترديد بازتاب آرمان های  انقلاب اسلامي ايران در ميان مردم منطقه و در راستاي اهداف بلند آن است. تحليل گران خارجي و مراكز عمده پژوهشي كشورهاي اروپايي، آمريكا و رژيم صهيونيستي نيز در روزهاي اخير به همسويي اهداف اين جنبش‌ها با انقلاب اسلامي ايران به صراحت اشاره نموده اند.

ترديدي نيست كه اين جنبش ها به زوال حكومت هاي وابسته در منطقه، برجستگي نقش مردم مسلمان منطقه در تعيين سرنوشتشان، حضور گروه هاي اسلامگرا در صحنه سياسي اين كشورها، تضعيف و زوال رويكرد سازش و تقويت رويكرد مقاومت در منطقه و در يك كلمه استقلال بيشتر در تصميم گيري كشورهاي اسلامي و عربي منطقه خواهد شد كه اينها در راستاي اهداف انقلاب اسلامي و جمهوري اسلامي ايران قرار دارد.

 تغيير در نوع نگاه كشورهاي بزرگ به حل و فصل مسائل، بازنگري در ساختار و قواعد نظام بين المللي، پرهيز از يكجائبه گرايي و پذيرش جايگاه و نقش مسلمانان در عرصه جهاني و آغاز روند معكوس در رژيم صهيونيستي در ابعاد داخلي و منطقه اي و جهان ضرورت هایی هستند كه اگر مورد توجه كشورهاي بزرگ قرار نگيرند در اعتراضات مکرر و امواج انقلابي و مردمي اکنون در جهان اسلام و پس از این در بسیاری کشورهای دیگر به نمايش گذاشته خواهند شد.

 8 ـ اهداف جنبش ها و اعتراضات در منطقه به هر اندازه محقق شود، جهان پس از این با خاورمیانه ای دیگر روبرو خواهد بود. نظام سلطه تلاش خواهد کرد شرایط سیال کنونی را به سمت و سوی مطلوب خویش سوق دهد. از این روست که وظیفه سنگینی به دوش سیاست خارجی ما در رصد کردن دقیق حوادث و تمهید طرح های متناسب قرار دارد. 

*عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس و دانشيار علوم سياسي دانشگاه تهران