شهر زيرزميني نوش‌آباد در آستانه ويراني

جام جم: شايد تصور شهري زيرزميني آن هم در زير شهري ديگر كمي دور از ذهن باشد. اما چنين چيزي واقعيت دارد؛ شهري با فضاها و دالان‌هاي دراز و تو در تو، بازار و اتاق‌هاي چند طبقه كه در حال حاضر در زير زمين شهر نوش‌آباد در شهرستان آران و بيدگل استان اصفهان قرار گرفته است.

اين شهر كه زماني پناهگاه مردم در دوره‌هاي مختلف تاريخ بوده است، شهري «دست‌كند» است كه در سال 1381 توسط يكي از ساكنان شهر نوش‌آباد به هنگام حفر چاه كشف شد، اما متاسفانه اكنون بر اثر ورود سيل و تجمع فاضلاب شهري نه‌تنها رو به تخريب است، بلكه به محلي براي زندگي حشرات و سوسك‌ها تبديل شده است.

به گزارش انجمن دوستداران ميراث فرهنگي نوش‌آباد، اين شهر به همت ميراث فرهنگي اوايل سال 82 به ثبت ملي رسيد و در سال 83 با اعتبار شهرداري نوش‌آباد فصل اول كاوش آن به سرپرستي زهرا ساروخاني شروع شد و تا سال 85 نيز ادامه يافت اما به علت عدم تامين اعتبار از همان سال ادامه كاوش ها متوقف شده است.

به گفته اين انجمن، تاكنون 500 مترمربع از اين شهر حفاري و براي بازديد عموم آماده شده است، اين در حالي است كه وسعت آن بسيار بيشتر از اين مي‌باشد و با توجه به دالان‌هاي تو در تو و فضاهاي مختلف آن تصور مي‌شود كه داراي چندين هزار متر وسعت بوده و در زير تمام سطح شهر نوش‌آباد به صورت پراكنده وجود داشته است.

اين شهر در 3 طبقه حفاري شده كه طبقه اول آن در عمق 3 متري و طبقه سوم آن در عمق 16 متري از سطح زمين ساخته شده است و ارتفاع هر طبقه حدود 180 سانتي‌متر است.

ظاهرا راه‌هاي ورود به داخل اين مجموعه نيز در محل‌هاي پررفت و آمد شهر مانند بازار، مساجد، قنات، باغ‌ها، منازل و هر جايي كه در زمان حمله دشمن امكان دسترسي آسان ساكنين را فراهم مي‌كرده، ايجاد شده است.

ساكنان شهر به هنگام فرار از دست دشمن براي ورود به اين مجموعه بعد از گذر از يك تونل تنگ و باريك كه در امتداد يك چاه قرار داشته، به فضاي باز وسيعي مي‌رسيدند كه علاوه بر اتاق‌هاي تو در تويي كه به وسيله راهروهاي خاص به يكديگر متصل بوده ، دستشويي، محل‌هايي براي قرار دادن چراغ به منظور تامين روشنايي و همچنين ساختارهايي براي به دام انداختن دشمن در صورت ورود به اين پناهگاه را نيز شامل مي شده است.

پناهگاهي براي محافظت از دشمن

بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه اين اثر تاريخي در دوران ساساني كنده شده و استفاده از آن در دوران اسلامي گسترش يافته و تا دوره صفويه هم كندن آن ادامه داشته است.

علي پيراينده ، مدير ميراث فرهنگي و گردشگري شهرداري نوش‌آباد در اين باره به جام‌جم مي‌گويد: كاشان و شهرهاي اطراف آن به دليل واقع شدن در مسير شمال به جنوب كشور از ديرباز مورد حمله و يورش اقوام مختلف بخصوص بيگانگان قرار داشته است و از اين‌رو ساكنان نوش‌آباد براي حفاظت از جان خود و در امان بودن از حملات و يورش سلجوقي‌ها و مغول‌ها اين شهر عظيم را به عنوان مكاني امن ساخته‌اند.

اين شهر زيرزميني تا اواخر دوره قاجار نيز مورد استفاده قرار مي‌گرفته است و مردم نوش‌آباد به خاطر در امان بودن از گرماي سوزان كوير و همچنين از دست راهزني به نام «نايب حسين» مدت‌ها در اين شهر زيرزميني دست كند زندگي مي‌كردند.

فاضلاب شهري؛ تهديدي مخرب

در حال حاضر يكي از خطرات اصلي كه شهر زيرزميني نوش آباد را تهديد مي‌كند، ريزش فاضلاب شهري به داخل اين اثر ملي است. به طوري كه حتي در سومين فصل كاوش براي باستان‌شناسان نيز مشكلات فراواني را ايجاد كرد و موجب توقف حفاري شد.

كارشناسان معتقدند نشت فاضلاب به درون فضاها موجب افزايش رطوبت، آسيب ديدن ديوارهاي دالان‌ها و محلي براي رشد حيوانات و حشرات مختلف شده است.

پيراينده با اشاره به 2 سيل عظيمي كه طي ادوار گذشته در منطقه كاشان به وقوع پيوسته مي‌افزايد: ورود اين سيل‌ها و رسوبات ناشي از آنها به داخل مجموعه باعث پر شدن حفره‌هاي آن شده است و هم‌اكنون 500 متر از اين مجموعه كه 5 درصد كل مجموعه را شكل مي‌دهد از زير آوار سيل خارج شده است.

وي تصريح مي‌كند: البته وجود اين رسوبات تهديدي براي اين شهر زيرزميني به شمار نمي‌رود بلكه خطر بزرگ و تهديد جدي براي اين شهر زيرزميني ورود فاضلاب‌هاي زيرزميني به اين مجموعه است، چراكه مردم با تصور اين‌كه اين مكان در زيرزمين مربوط به قنات‌هايي خشك و بدون استفاده است راه فاضلاب‌هاي خود را به آنجا متصل كرده‌اند كه همين مساله موجب افزايش تخريب اين مجموعه شده است.

به گفته مسوولان ميراث فرهنگي شهرداري نوش آباد، زيرزمين و دور از چشم بودن اين مجموعه يكي از موانع و مشكلات باز‌سازي آن است.

چراكه همين امر، باعث نوعي آسودگي خيال و فراموشي نسبت به آن شده است؛ در صورتي كه اگر اين مجموعه در سطح زمين بود و اثرات مخرب آن به چشم مي‌آمد نگاه، توجه و اقدامات جدي‌تر مسوولان را در پي داشت.

پيراينده با بيان اين‌كه چاره رفع اين مشكل ايجاد فاضلاب شهري و انتقال چاه‌هاي فاضلاب منازل به فاضلاب شهري است، مي‌افزايد: به منظور رفع اين مشكل شهرداري نوش‌آباد مكاتبات زيادي با مدير عامل سازمان آب و فاضلاب كشور و كاشان داشته و خواستار ايجاد فاضلاب شهري شده است كه اميدواريم مسوولان با در اولويت قرار دادن اين برنامه از تخريب بيشتر مجموعه جلوگيري كنند.

وي خاطرنشان مي‌كند: البته در همان 5 درصد كشف و بازسازي شده مشكل فاضلاب با ايجاد چاه و انتقال فاضلاب منازل آن منطقه كاملا حل و برطرف شده است و گردشگران و بازديدكنندگان بدون هيچ‌گونه نگراني مي‌توانند از اين مجموعه تاريخي بازديد كنند.

پيراينده با بيان اين‌كه پرونده اين مجموعه هم‌اكنون در حال تكميل براي ارائه به يونسكو براي ثبت جهاني است، مي‌گويد: مسلما در صورت عدم توجه و پيگيري مسوولان و تخريب اين اثر، ثبت جهاني آن با مشكل مواجه خواهد شد.