افزایش قیمت سوخت جامعه را ملتهب می‌کند/گرانی کالاها ستم و اجحاف در حق جامعه است/نتوانسته‌ایم فضای رقابتی مناسبی ایجاد کنیم!

تابناک - بازار جهانی فرآورده‌های نفتی در شرایطی قرار گرفته که هم‌زمانی محدودیت‌های تأمین نفت خام، اختلال در فعالیت برخی پالایشگاه‌ها و افزایش تقاضای فصلی برای سوخت، معادلات بازار گازوئیل را بیش از گذشته تحت تأثیر قرار داده؛ شرایطی که در صورت تداوم می‌تواند آثار خود را فراتر از بازار انرژی و در هزینه‌های حمل‌ونقل و قیمت کالاها نشان دهد.

در ایران نیز با نزدیک شدن به فصل سرد سال و احتمال افزایش مصرف سوخت مایع در نیروگاه‌ها و برخی واحدهای تولیدی، موضوع تأمین گازوئیل اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. از سوی دیگر، فاصله قیمت گازوئیل در ایران با کشورهای منطقه، نگرانی‌هایی درباره نحوه توزیع، قاچاق و نحوه مدیریت این فرآورده ایجاد کرده است.

در چنین شرایطی، این پرسش مطرح است که افزایش قیمت گازوئیل تا چه اندازه می‌تواند به اقتصاد ایران و هزینه‌های حمل‌ونقل و تولید منتقل شود و آیا بازار فرآورده‌های نفتی با بحرانی جدی‌تر از بازار نفت خام مواجه است؟ 

در همین راستا، خبرنگار انرژی تابناک با آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران درباره وضعیت بازار جهانی گازوئیل، چشم‌انداز قیمت فرآورده‌های نفتی، آثار افزایش هزینه حمل‌ونقل بر قیمت کالاها و ضرورت مدیریت بازار این فرآورده گفت‌وگو کرده که در ادامه می‌خوانید.

بحران گازوئیل از کمبود نفت خام جدی‌تر شده؟

با توجه به محدودیت‌های موجود در بازار نفت خام بروز اختلال در تحویل نفت و همچنین عدم ثبات در تأمین نوع مشخصی از نفت مورد نیاز پالایشگاه‌ها شاهد چنین اتفاقی هستیم. البته باید توجه داشت که پالایشگاه‌ها عمدتاً بر اساس کالیبراسیون انجام‌شده بر روی نفت خام یک کشور خاص برنامه‌ریزی می‌شوند.

اختلال در تنگه هرمز و دریای سرخ چه اثری بر بازار جهانی گازوئیل گذاشته؟

در حال حاضر محدودیت‌های تأمین به‌ویژه درخصوص مخازن نفتی موجود در منطقه خلیج فارس و نفتی که از تنگه هرمز یا دریای سرخ عبور کرده و به بازارهای جهانی به‌خصوص پالایشگاه‌ها منتقل می‌شود از یک‌سو و همچنین آسیب‌هایی که به پالایشگاه‌های مختلف در منطقه از روسیه و اوکراین گرفته تا مناطق جنوبی ایران وارد شده، موجب ایجاد تزلزل در بازار و افزایش قیمت گازوئیل شده است.

زمستان پیش‌رو می‌تواند فشار تقاضا برای گازوئیل را در ایران بیشتر کند؟

با نزدیک شدن به فصل سرما، میزان مصرف گازوئیل در کشور ما نیز به میزان قابل توجهی افزایش خواهد یافت. این افزایش مصرف از یک‌سو به دلیل کمبود گاز و نیاز نیروگاه‌ها به سوخت مایع از جمله گازوئیل و از سوی دیگر به دلیل نیاز واحدهای تولیدی به تأمین حرارت مورد نیاز خود در صورت نبود گاز خواهد بود که در این شرایط احتمالاً ناچار به استفاده از گازوئیل خواهند شد.

وقتی عرضه گازوئیل کاهش می‌یابد و هم‌زمان تقاضا بالا می‌رود، آیا جهش قیمت اجتناب‌ناپذیر است؟

مجموع این مسائل باعث شده که میزان عرضه و تقاضای گازوئیل چه در کشور و چه در منطقه دچار نوسان و روندی فزاینده باشد. از این رو بر اساس قاعده عرضه و تقاضا زمانی که تقاضا از عرضه بیشتر باشد و عرضه نیز روند کاهشی داشته باشد، طبیعتاً قیمت‌ها افزایش پیدا می‌کنند. بنابراین این مسئله یک امر بدیهی در حوزه تجارت است.

اگر نفت خام ارزان شود، آیا گازوئیل هم بلافاصله ارزان می‌شود؟

آنچه مشخص است کسری نفت خام بر قیمت گازوئیل مؤثر است و اینکه ما با کسری تأمین نفت خام در منطقه و جهان مواجه شده‌ایم، می‌تواند بر پالایشگاه‌ها اثر مشخصی داشته باشد. مواد اولیه یک کالا از زمانی که وارد پالایشگاه می‌شود، برای مثال نفت خام تا زمانی که در چرخه تولید حرکت خود را طی کند و در فرآیند حسابداری صنعتی قرار گیرد به زمان نیاز دارد.

حتی کاهش چند دلاری قیمت نفت خام لزوماً کاهش فوری قیمت گازوئیل و بنزین را به دنبال ندارد؟

بله. کاهش قیمت نفت خام که در رصد روزانه بازار مشاهده می‌کنیم و ممکن است در حد چند دلار در هر بشکه نوسان داشته باشد، نمی‌تواند با همان سرعت بر قیمت محصول نهایی، مانند گازوئیل، بنزین و سایر فرآورده‌ها، تأثیر بگذارد.

چرا قیمت فرآورده‌های نفتی معمولاً با تأخیر نسبت به نفت خام کاهش پیدا می‌کند؟

در واقع شرکت‌های عرضه‌کننده این تأثیر را به‌صورت فوری در فرآیندهای خود به‌ویژه در زمان کاهش قیمت نفت خام اعمال نمی‌کنند و ترجیح می‌دهند در صورت ایجاد ثبات قیمت و استمرار روند کاهشی، کاهش قیمت محصولات فرآوری‌شده خود، مانند گازوئیل یا بنزین را اعمال کنند.

تفاوت بازار ایران با اروپا و آمریکا در انتقال نوسان قیمت نفت به قیمت سوخت چیست؟

در پمپ‌بنزین‌های اروپا و آمریکا، نوسانات قیمت را در لحظه مشاهده می‌کنید اما در منطقه ما معمولاً این اتفاق به این شکل رخ نمی‌دهد و اعمال تغییرات قیمتی با مقداری تأخیر صورت می‌گیرد.

در دنیا سیستم‌های حسابداری در لحظه قیمت را بر اساس نوسانات قیمت نفت خام محاسبه و در تابلوها اعلام می‌کنند و از یک فضای رقابتی برخوردارند که همین فضای رقابتی باعث می‌شود چالش‌های کمتری داشته باشند و بتوانند شرایط را راحت‌تر مدیریت کنند.

با توجه به اختلاف قیمت گازوئیل وارداتی و قیمت عرضه داخلی، آیا خطر قاچاق در شرایط فعلی بیشتر شده؟

در حال حاضر شرایط واردات گازوئیل در کشور بسیار قابل تأمل و قابل رصد است زیرا تفاوت میان قیمت گازوئیل وارداتی که اکنون وارد کشور می‌کنیم با قیمتی که این فرآورده را عرضه و در کشور توزیع می‌کنیم شرایطی را ایجاد کرده که حتماً باید نظارت‌ها را افزایش دهیم، نحوه توزیع را بهتر مدیریت کنیم و اجازه ندهیم از مابه‌التفاوت قیمت گازوئیل وارداتی یا قیمت گازوئیل در کشورهای اطراف سوءاستفاده‌ای صورت گیرد. این حقی که برای مردم ایجاد شده و این فضای اقتصادی که برای ملت ایران توسط دولت فراهم شده نباید توسط سوءاستفاده‌گران و در نهایت قاچاقچیان از بین برود.

اگر گازوئیل برای چند ماه گران بماند، آیا موج گرانی به کالاهای روزمره هم منتقل می‌شود؟

در فرآیند قیمت‌گذاری کالاها همواره پارامتری تحت عنوان حمل‌ونقل وجود داشته و در سال‌های گذشته نیز هر زمان که در ترکیب قیمتی حامل‌های سوختی تغییراتی ایجاد می‌شد، مستمراً و مستقیماً شاهد واکنش صنعت حمل‌ونقل بودیم. به‌سرعت، علی‌رغم اینکه میزان تأثیر افزایش قیمت حامل سوخت به اندازه افزایش قیمت حمل‌ونقل نبود، به هر حال افزایش قیمت حمل‌ونقل در پی افزایش قیمت حامل‌های انرژی، به‌ویژه گازوئیل، رخ می‌داد.

این افزایش هزینه حمل‌ونقل دقیقاً از چه مسیری وارد قیمت کالاها می‌شود؟

چه در مورد حامل‌های سوختی که در داخل کشور تحویل می‌شود و چه در مورد آنچه وارد می‌شود، هرگونه افزایش قیمتی که مشاهده کنیم، اثر خود را بر همه کالاها خواهد گذاشت؛ از جمله جابه‌جایی مواد اولیه، مواد معدنی، مواد غذایی درجه یک و درجه دو و سایر کالاها.

آیا افزایش اولیه در قیمت گازوئیل می‌تواند به یک چرخه فزاینده افزایش قیمت‌ها تبدیل شود؟

نباید اجازه بدهیم پدیده‌ای موسوم به «اثر پروانه‌ای» رخ دهد؛ یعنی در پی افزایش هزینه حمل‌ونقل در مرحله نخست، اجازه بدهیم این پدیده به‌صورت تشدید شونده و مستمر در یک رفتار رفت‌وبرگشتی به شکل متناوب بر قیمت کالاها اثر بگذارد که در این صورت با افزایش قیمت فزاینده مواجه خواهیم شد.

در این زمینه باید یک نهاد نظارتی و یک نهاد کنترلی وجود داشته باشد تا اجازه ندهد اثر افزایش قیمت سوخت بر صنعت حمل‌ونقل بار و حتی حمل‌ونقل مسافر بیش از همان ۵ تا ۶ درصد باشد.

در سال‌های گذشته در همه حوزه‌های کشور با افزایش قیمت مواجه بوده‌ایم اما این افزایش قیمت لزوماً به شکل‌گیری پدیده رشد فزاینده منجر نشده است. برای مثال با وجود اینکه قیمت گوشت ممکن است بیش از ۳۰ برابر افزایش یافته باشد به‌یکباره با پدیده پروانه‌ای مواجه نشده‌ایم. در حوزه سوخت نیز باید تلاش کنیم تنش‌زدایی صورت گیرد و اجازه ندهیم جامعه بر اساس افزایش قیمت سوخت دچار التهاب شود.

کدام بخش‌های اقتصاد ایران در برابر گرانی گازوئیل و حمل‌ونقل آسیب‌پذیرترند؟

تفاوت خاصی میان بخش‌های مختلف وجود ندارد. آنچه مشخص است، افزایش هزینه حمل‌ونقل هم در جابه‌جایی مواد اولیه، معادن، فلزات، کارخانه‌ها و پتروشیمی‌ها مؤثر خواهد بود و هم در مرحله‌ای که این افزایش هزینه به مواد غذایی و کالاهای اساسی منتقل می‌شود.

چرا مردم معمولاً گرانی کالاهای اساسی را زودتر از افزایش قیمت مواد اولیه احساس می‌کنند؟

از آنجا که کالاهای مصرفی برای جامعه ملموس‌تر هستند، برداشت جامعه این است که کالاهای اساسی زودتر تحت تأثیر قرار گرفته‌اند. در غیر این صورت، افزایش قیمت در همه کالاها رخ خواهد داد. تنها تفاوت این است که افزایش قیمت مواد اولیه، مواد معدنی یا غیرمعدنی، به دلیل اینکه این مواد وارد محصول تولیدی می‌شوند و در فرآیند تولید عملیاتی می‌شوند، ممکن است تأثیر آن در حسابداری صنعتی با فاصله زمانی، برای مثال ۲۰ روز، یک ماه یا یک ماه و نیم، در تولید آتی مشاهده شود و جامعه آن را دیرتر احساس کند.

چرا برخی کالاها سریع‌تر از سایر کالاها افزایش هزینه حمل‌ونقل را در قیمت نهایی نشان دهند؟

مواد اولیه‌ای مانند میوه و سبزیجات و سایر کالاهایی که به‌صورت روزانه جابه‌جا و حمل می‌شوند به دلیل اینکه نظارت کافی وجود ندارد و امکان جلوگیری از این روند و برنامه‌ریزی برای تعیین قیمت فراهم نیست، سریع‌تر اثر افزایش هزینه حمل‌ونقل را نشان می‌دهند. همچنین در این زمینه نتوانسته‌ایم فضای رقابتی مناسبی ایجاد کنیم. متأسفانه با افزایش قیمت‌هایی مواجه می‌شویم که به نظر من، ستم و اجحاف در حق جامعه است.

گفتگو: مهتاب بهرامی آسترکی