هدفمند کردن یارانه‌ها و ضریب جینی

قانون هدفمند کردن یارانه‌ها از روز 28 آذر به مرحله اجرا گذاشته شد. کارشناسان، مسئولان و نمایندگان مجلس شورای اسلامی در طی دو سال گذشته نظرات مختلفی را در این خصوص ارائه کردند و از مزایا و تبعات آن گفتند.

 

عباسعلی نورا، عضو کمیسیون برنامه و بودجه در مجلس شورای اسلامی معتقد است با اجرایي شدن این طرح رفاه در دهک‌های پایین افزایش خواهد یافت و در کنارش مردم مي‌آموزند مصرفشان را مدیریت کنند.

 

این نماینده می‌گوید: البته این طرح تبعاتی هم به دنبال دارد که باید با نظارت دقیق کنترل شود.

 

سوال: هدفمند كردن یارانه‌ها به مرحله اجرایی رسید و فصل جدیدی در تاریخ اقتصاد ایران باز شد. شما به عنوان یک کارشناس‌ارشد اقتصاد چه روندي را در آغاز اجرایی شدن این قانون‌ پیش‌بيني می‌کنید؟

نورا: بحث موردنظر شما از چند منظر قابل بررسی است؛ یک بعد آن علمی است که معمولاً کمتر کارشناسی را می‌بینید که با آن مخالف باشد. کارشناسان اقتصادی اغلب بیماری اقتصاد ایران را هدفمند كردن یارانه‌ها تعریف کرده‌اند.

سوال: کشورهای بسیاری در این مقوله مسبوق به سابقه‌اند.
نورا: بله، این قانون در بسیاری از کشورها مثل انگلستان، ترکیه و در بیشتر کشورهاي توسعه‌یافته امتحانش را پس داده است. در کشورهای بسیاری در دنیا یارانه‌ها در مقطعی، توسعه و فعالیتشان را متوقف کرده است، چرا که وقتی منابع درآمد ملی کشور را به صورت نقدی و یا غیرنقدی به خصوص غیرنقدی یعنی به صورت کالا مصرف می‌کنید، مصرف‌گرایی بالا می‌رود و توسعه متوقف می‌شود. یارانه‌ها تا به حال غیرمستقیم پرداخت می‌شد و از نظر مدیریت مصرف دقت‌نظری بر آنها نمی‌شد و این یک امر مسلم است که ما وقتي چیزی را بدون زحمت به دست می‌آوریم به راحتی از دست می‌دهیم و این مانع از توسعه شده است و توسعه توسط بخش‌خصوصی یا دولت می‌توانست انجام شود اما وقتی عمده درآمد ملی کشور یا درآمد خالص ملی، بیشترش صرف هزینه‌های اینچنینی شود، بسیاری از مؤلفه‌های اقتصادی تحت‌تأثیر آن قرار می‌گیرد.

 این مؤلفه‌های اقتصادی چیست؟

نورا: مثل تورم و بهره‌وری. یکی از دلایل پایین بودن بهره‌وری در برخی کشورها همین یارانه‌هاست.
 در برنامه‌های پنج‌ساله پیش‌بینی‌هایی شده بود؟
بله، قانون‌گذار در برنامه چهارم پیش‌بینی کرده بود كه بخش عمده‌ای از رشد اقتصادي مربوط به افزایش بهره‌وری باشد. ما در برنامه پنج‌ساله آن را تصویب کردیم و گفتیم از 8درصد رشد اقتصادی 3درصد مختص به بهره‌وری باشد. اگر ما رویه قبلی را پیش می‌گرفتیم و یارانه غیرمستقیم پرداخت می‌کردیم محال بود به بهره‌وری برسیم، چون وقتی درآمد ملی کشور صرف چنین مسائلی شود و طرف مقابل که مصرف‌کننده است دقت لازم را نکند حیف و میل بالاست و کسی به دنبال بهبودبخشی صنعت نمی‌رود. برای کسی مهم نیست ماشینی که سوار می‌شود مصرفش چقدر است. به این شکل است که در سیستم‌های مصرف‌گرا توسعه متوقف می‌شود.

یعنی مشکل اصلی کشور ما در عدم‌ توسعه، پرداخت غیرمستقیم یارانه‌ها بوده؟
نورا: بخش عمده‌اش به همین مسئله برمی‌گردد، بخش عمده‌ای که با رکود مواجهند؛ صرف‌نظر از رکود بین‌المللی در دنیا که ما هم درگیر شدیم.

از چه زمانی هدفمند کردن یارانه‌ها مورد بحث بود؟
نورا بعد از اتمام جنگ، بسیاری از کارشناسان اقتصادی نظرشان این بود که یارانه‌ها را هدفمند کنیم. هدفمند کردن یارانه‌ها در دولت هاشمی مورد بحث بود. لایحه فقرزدایی که در دوره ایشان مطرح شد در راستای هدفمند کردن یارانه‌ها بود. آقای هاشمی این لایحه را ارائه داد اما زمان دولتش دیگر تمام شده بود. مصوبه مجلس هم در سنوات گذشته در یکپارچه شدن تأمین‌اجتماعی باز هم در راستای هدفمند شدن یارانه‌ها بود. قرار بود هدفمند کردن یارانه‌ها به دنبال همین طرح اجرا شود اما متأسفانه در کشور ما بارها و فشارهای سیاسی داخلی و برون‌مرزی این فرصت را می‌گرفت و انجام نمی‌شد و به نظر من ما امروز با اجرایی شدن این طرح در معرض یک جراحی عمیق هستیم و این جراحی دوره نقاهت دارد و البته دوره نقاهتش ممکن است درد زیادی هم داشته باشد.

این دردها بیشتر در چه بخش‌هایی است؟
نورا: مطمئن باشید در سال اول و دوم این درد وجود دارد. هزینه‌های تمام شده خدمت و تولید و به اصطلاح نداشتن فرصت برای هماهنگ کردن و همساز کردن سیستم است.
 اما این اطلاع‌رسانی و آگاهی دادن به مردم انجام نشد آنها آن‌طور که باید برای اجرایی شدن این برنامه آماده نیستند!
ما در مدت این دو سال خیلی هشدار دادیم، در دولت و مجلس دائم بحث بود، خیلی طول کشید و سعی کردیم مردم را آماده کنیم.

آیا این اتفاق افتاد؟
نورا: نه، متأسفانه مردم حساس نشدند. مثلاً تولیدکننده ما نیامد خودش را با این طرح وفق دهد یا تولیدکنندگان خودرو به این مسئله اهمیتی ندادند. هنوز كاميون در کشور ما دوبرابر همنوع خودش در دیگر کشورها سوخت مصرف می‌کند. به این ترتیب به نظر می‌رسد امکانات داخلی کشور ما متناسب با شرایط هدفمند کردن یارانه‌ها نیست. کارخانه سیمان ما مصرف انرژی‌اش 20 تا 30درصد بالاتر از نمونه خارجی است. در نیروگاه‌هاي ما اتلاف انرژی در مسیر بسیار بالاست.
 در این میان چه کسانی دچار تغییرات ناگهانی و یا درد بیشتری می‌شوند و در چه بخش‌هایی مشکلاتی خواهیم داشت؟‌
در بخش کشاورزی ممكن است مشکلاتی داشته باشیم ولی به نظر من اقشار پایین جامعه مثل دهک‌های اول تا پنجم آسیب‌شان کمتر است.

مثلاً مردم در سیستان و بلوچستان چه تغییرات یا شرایطی پیش‌رو دارند؟

نورا:چون استان ما محروم است و بیشترین آنها هم از همین دهک‌ها هستند به نظر این طرح برای آنها مفید است نسبت به مردمی که در مناطق برخوردار زندگی می‌کنند. فشاری که بر مناطق تولیدکننده می‌آید بیشتر است. ما استان تولیدکننده‌ای نیستیم و کارخانه‌های آنچنانی هم نداریم. مصرف انرژی پایین است مثلاً برای برق شاید فقط یک لامپ یا یخچال و تلویزیون استفاده شود و در مورد آب هم که جکوزی و استخر نداریم که مصرف آب بالا باشد به نظر من با هدفمندکردن یارانه‌ها بخشی از درآمد ملی به صورت سهم عدالتی به دست آنها می‌رسد.

اقشار پایین رفاه بیشتری به دست می‌آورند؟
نورا: بله، حتی اگر نتوانند سرمایه‌ای جمع کنند رفاهشان بیشتر خواهد شد؛ به نظر من به عنوان یک کارشناس ارشد اقتصاد که عمری را در برنامه‌ریزی گذرانده‌ام هدفمندکردن یارانه‌ها باعث کاهش ضریب جینی خواهد شد و اختلاف طبقات پایین و بالای جامعه کمتر می‌شود، طبقات بالا هزینه‌اش بیشتر می‌شود و پایین‌تر می‌آید و طبقات پایین‌تر رفاهش بیشتر می‌شود و بالاتر می‌رود.

در بخش کشاورزی اشاره کردید ممکن است با چالش‌هایی روبه‌رو شوید.
نورا: بله، در بخش انرژی و کشاورزی ما ممکن است با مسائلی روبه‌رو باشیم. اگر بر اين بخش دقیقاً نظارت و صلاحیت نشود ممکن است مشکلاتی در پی داشته باشد، اما خوشبختانه خبردار شدیم که دولت به این بخش ورود پيدا خواهد کرد امیدوارم در بخش حمل‌ونقل عمومی هم حمایت شود تا با چالش روبه‌رو نشویم.

مردم برای سریع‌تر تطبیق دادن خودشان با این طرح نیاز به راهکارهایی دارند، شما چه پیشنهادی برای آنها دارید؟
نورا: به نظر من مصرفشان را مدیریت کنند و برای خرید عجله نکنند. مردم ما چون نیازمند هستند پولشان را خرج می‌کنند نگرانی من برای دهک‌های پایین همین است که سریع پولشان را خرج کنند و هنگام پرداخت هزینه‌ها دچار مشکل شوند.

ممکن است فرصت‌طلبان و سودجویان هم از این فرصت استفاده کنند؟
نورا: بله، ممکن است کسانی دست به احتكار بزنند، اما به نظر من مردم وقتی جنسي نيست کمی تحمل کنند البته ما كالاهاي اساسي به اندازه کافی داریم و جای هیچ نگرانی نیست، اما سودجویانی که ممکن است کالایی را احتكار کنند چقدر می‌توانند آن‌را نگه دارند. هزینه‌های انبارداری بسیار بالاست. بعضی کالاها را نمی‌شود زیاد نگه داشت مردم مطمئن باشند اگر همکاری کنند و عجله نکنند سودجویان هم نمی‌توانند از این فرصت استفاده کنند. نگرانی دیگر من فرصت‌سوزي دهک‌های بالاست که ممکن است همراهی نکنند.

چه مشکلاتی پیش خواهد آمد؟
نورا: آنها ممکن است مبادرت به قفل کردن بازار کنند. عده‌اي سرمایه‌دار ممکن است این کار را بکنند که بخواهند اجناس را با احتیاط وارد بازار کنند تا کنترل بازار را در دست بگیرند.

چاره چیست؟
کنترل و نظارت دقیق. به هر حال شما هر کاری بکنید، وجدان گمراه احتکار می‌کند. مردم باید نورا: آگاه باشند و عجله نکنند. کسانی که احتکار می‌کنند نمی‌توانند در طولانی‌مدت این کار را انجام دهند البته من اطلاع موثق دارم که ما کمبود کالاهای اساسی نخواهیم داشت ولی شاید در مقاطع کوتاهی این اتفاق بیفتد، مردم باید آگاه باشند.
 

پیش از اجرایی شدن این طرح برخی از کارشناسان نگران تورم بودند، نظر شما چیست؟
نورا: ما قانونی در اقتصاد داریم به نام قانون تورم حاصل از مصرف؛ این قانون می‌گوید پول نقد در جیب تولید وسوسه می‌کند و تحریک‌کننده است و ممکن است مصرف را بالا ببرد. به این ترتیب تعادل عرضه و تقاضا به هم می‌خورد یا دچار نوسانات می‌شود. دولت‌ها باید مراقب باشند که نقدینگی در کشور افزایش پیدا نکند.
یکی از عوامل گرانی در کشور نقدینگی است. یک تئوری در اقتصاد است که می‌گوید اگر تمام عوامل را کنار بگذاريد و فقط عامل نقدینگی را کنترل کنید جامعه خوشبخت می‌شود. همه دنیا پذیرفته‌اند که نقدینگی روی تورم تأثیر بسیار زیادی می‌گذارد و عوامل دیگر تأثیرشان کوتاه‌مدت است و یا فقط موج ایجاد می‌کنند.
 

پس چرا کنترل نمی‌شود؟
نورا: در کشورهای جهان‌سوم و حتی توسعه‌یافته سیاست اقتصاد غلبه دارد. دولت‌ها هزینه دارند این هزینه‌ها باید تأمین شود، اگر نشود شکست می‌خورند و بهترین راه برای اینکه زمین نخورند این است که نقدینگی را بالا ببرند. به نظر من مجلس باید مستقل از دولت بتواند این وضعیت را کنترل کند.
 

مجلس به عنوان یک ابزار کارآمد چه نقشی در زمان اجرای این طرح می‌تواند داشته باشد؟
نورا: نگرانی ما بیشتر از نظارت و کنترل این طرح است که البته مردم می‌توانند به صنوف، تعزیرات حکومتی و وزارت بازرگانی در صورت بروز مشکل مراجعه کنند و اگر شکایتی دارند مطرح کنند، اما ما نمایندگان مجلس تصمیم گرفته‌ایم کمیسیون ویژه هدفمندکردن یارانه‌ها را دائمی کنیم، مثل کمیسیون اصل 44. در این صورت جلسات هفتگي و ماهانه با دولت خواهیم داشت و اجرای طرح هدفمند کردن یارانه‌ها را پیگیری و نظارت می‌کنیم. همچنین قرار است کمیسیون‌های تخصصی مثل کمیسیون اقتصادی، برنامه و بودجه و صنایع نیز بر بخش خودشان نظارت کنند.