رویکردی تحلیلی بر مناسبات تل آویو ـ باکو

از زمان سقوط شوروي، هدف سياسي اصلي رژیم اسرائيل در منطقه، جلوگیری از گسترش نفوذ ايران در جمهوري هاي شوروي سابق بوده است؛ بنابراین، براي طراحان سياست خارجي رژیم اسرائيل، ضرورت دارد كه تضمين دهند جمهوري هاي مسلمان عليه تل آويو متحد نمي شوند و به جبهه به اصطلاح مخالفان نمي پيوندند.

تصميم گيرندگان اسرائيلي تصريح مي كنند، با گسترش روابط سودمند با كشورهاي مسلمان و با اين استنباط بين المللي كه رژیم اسرائيل يك ضد مسلمان است، مقابله مي كنند، همچنین از اعمال نفوذ هر چه بیشتر ایران در منطقه جلوگیری می شود، چرا كه ايران به عنوان دشمن اوليه رژیم اسرائيل شناخته شده است. ايران به عنوان تهديد واقعي براي امنيت رژیم اسرائيل و عراق به عنوان مشكلي براي آمريكا نگريسته مي شود.

براي گسترده ساختن بازاري كه رژیم اسرائيل مي تواند از آن نفت بخرد، رژیم اسرائيل دومين خريدار بزرگ نفت آذربايجان است و آمريكا عرضه نفت به رژیم اسرائيل را تضمين مي كند.

همچنین تضمين و تأمين امنيت جمعيت بومي يهود و ارایه تسهيلات فرهنگي به آنان مطلوب نظر است؛ رژیم اسرائيل به برقراري ارتباط با نخبگان مي پردازد و نه با توده هاي غير يهودي. هر چه آذربايجان بيشتر براي حفظ امنيت خود و تهيه سلاح از رژیم اسرائيل هزينه كند، پول كمتري براي طرح هاي توسعه و طرح هاي اجتماعي هزينه خواهد كرد.

بهاي همكاري نزديك با رژیم اسرائيل به اين ترتيب است؛ اگر از سركوب در يكي از اين كشورها استفاده شود، اين احتمال هست كه اين سركوب در یادها باقي بماند و افراد مسئول در اين جريان، مورد پيگرد قرار گيرند. در اين شرايط، رژیم اسرائيل كار چنداني براي تأمين و تضمين موقعيت خود در منطقه انجام نداده است؛ بنابراین، براي گروه هاي بي ميل و بي علاقه آسانتر است كه به دوستان اسرائيلي کشورها ضربه بزنند تا به خود کشورها.  به اين ترتيب، منافع رژیم اسرائيل در بیرون از كشور، مي تواند به عنوان يك صاعقه گير و يك هادي جريان عمل كند.

«آذربايجان بزرگتر»، واژه اغراق آميز و بيشتر يك تهديد لفظي است تا يك تهديد واقعي. اگر به اصطلاح آذربايجان جنوبي از ايران تجزيه شود، اين مسأله به طور چشمگیری پيچيده تر مي شود و بار دیگر مسأله ناگورنو قره باغ دوباره تكرار مي شود.

رژیم اسرائيل به خودي خود، به دنبال برتري در جنوب قفقاز نيست، بلكه در پي حمايت از منافع خود است. اين موضوع آن را متحد جذابي براي كشورهاي منطقه مي سازد. از سوی دیگر، رژیم اسرائيل نمي خواهد مهاجرت هاي بيشتري را موجب شود، بلكه مايل به حفظ وضع موجود است.

در اين چهارچوب نامنظم عوامل سياسي و واقعيت هاي منطقه اي بازيگري رژیم اسرائيل چندان غير ممكن نيست. تل آويو به عنوان يك عامل جدي در منطقه و به ویژه از راه روابط با آذربايجان ـ كه به طور طبيعي بر ساختارها و ملاحظات کنونی امنيتي منطقه تأثيرگذار است ـ خود را به خوبي مستقر كرده است.

در این باره، توجه به این آمار جالب است: " پنجاه هزار آذري در اسرائيل و صد هزار اسرائيلي در آذربايجان زندگي مي كنند؛ بيش از چهل هزار يهودي آذري به اسرائيل مهاجرت كرده اند كه نيمي از آنها جمعيت اصلي به شمار می روند و تقريبا صد و پنجاه هزار يهودي در آذربايجان مانده اند؛ اغلب يهودي هاي آذري در حيفا مسكن گزيده اند. از زمان سقوط شوروي، دولت اسرائيل در ابتكار سياسي مهم و عظيمي براي گسترش و حفظ روابط حسنه با جمهوري هاي سابق شوروي در آسياي مركز و قفقاز درگير شده است. سياست استراتژيك اسرائيل در منطقه در راستای پيشبرد اهداف و منافع سياست خارجي تاريخي تل آويو گام برداشته است و هدف سياسي اصلي اسرائيل در منطقه، جلوگیری از گسترش نفوذ ايران در جمهوري هاي شوروي سابق بوده است."

در آن زمان، براي طراحان سياست خارجي رژیم اسرائيل، ضرورت داشت كه تضمين دهند جمهوري هاي مسلمان عليه تل آويو متحد نمي شوند و به جبهه به اصطلاح مخالفان نمي پيوندند. اين مسأله به ویژه درباره قزاقستان كه به عنوان يك قدرت هسته اي واقعي به استقلال رسيده بود، بسيار جدي بود.

روابط رژیم اسرائيل با آذربايجان، بنا بر دلايل متعددي اهميت دارد؛ آذربايجان يك كشور مهم استراتژيك، داراي منابع غني و مسلمان شيعه است و به عنوان يك كشور ساحلي خرز، آذربايجان، اين امكان را دارد كه يك صادر كننده عمده هيدروكربن باشد.

بنا بر دیدگاه برخي تحليلگران، حتي اين انديشه هست كه روزی، نفت خام خزر به رژیم اسرائيل راه پيدا كند و البته باید گفت که این رخداد، براي جامعه سياسي آمريكا بسيار جذاب است، چرا كه واشنگتن حفظ نفت رژیم اسرائيل را تضمين مي کند.

از سوي ديگر، آذربايجان به دليل تجربه عصر شوروي، امروزه يك كشور مسلمان سكولار است. با وجود این، از نظر تاريخي يك كشور مسلمان شيعه به شمار می رود و اين حقيقت را نبايد ناديده انگاشت، به ویژه كه در بررسي روابط رژیم اسرائيل و آذربايجان، به ياد داشتن آن بسيار با اهميت است.

سياستگذاران اسرائيلي بسيار مشتاقند، اين استنباط را كه اسرائيل به طور ذاتي يك كشور ضد مسلمان است، از بين ببرند و براي گسترش روابط با كشورهاي مسلمان ميانه رو ارزش بسياري قایلند. در زمينه تداوم مناقشه اعراب و اسرائيل و روند صلحي كه بارها آغاز می شود و پايان مي يابد، حفظ روابط ديپلماتيك و سياسي با كشورهاي مسلمان ميانه رو براي مذاكرات صلح اسرائيل بسيار اهميت دارد، زيرا استنباط ضد مسلمان بودن تل آويو را از ميان برمي دارد.

افزون بر این، سياستگذاران اسرائيلي با بهره از روابط حسنه ميان باكو و تل آويو، نشان مي دهند كه رژیم اسرائيل ناتوان از گسترش روابط با دیگر كشورهاي شيعه نيست. البته در اين سناريو از ايران نام برده نشده، ولی موردنظر بوده است.

طراحان امنيت ملي رژیم اسرائيل در برخي سطوح اصلي پذيرفته اند كه سرانجام، رژیم اسرائيل در آينده توجه همه كشورهاي منطقه از جمله ايران را به خود جلب خواهد كرد؛ بنابراین، اين كاملاً سودمند است كه رژیم اسرائيل بتواند هم به جامعه بين الملل و هم به ساکنان سرزمین های اشغالی فلسطین ، نشان دهد كه روابط مثبت و حسنه مي تواند وجود داشته باشد؛ صلح و امنيت به آنها عرضه خواهد شد و شنوندگان و مخاطبان داخلي اين پيام را نمي توان ناديده انگاشت.

آذربايجان از اين جهت مورد توجه قرار گرفته است كه تاريخ به نسبه كمي از ضد سامي گرايي دارد. جامعه يهود بر خلاف ديگر كشورهاي اتحاد شوروي سابق در آذربايجان و باكو داراي تاريخي طولاني هستند و برای همین، بايد توجه داشت كه به ویژه براي تسريع در سرمايه گذاري و توسعه اقتصادي، به ویژه صنعت پتروشيمي، سرزمین اشغالی فلسطین بزرگترين جایی است كه به فاصله سه ساعت پرواز از باكو فاصله دارد. سرمايه گذاري رژیم اسرائيل در آذربايجان همچنين با پيشبرد سياست هاي ضد ايراني تل آويو در قفقاز ارتباط مي يابد.

بيكاري گسترده در اين جمهوري شوروي سابق ـ كه نزديك به 50 درصد است ـ به معناي آن است كه كمك اقتصادي و مالي رژیم اسرائيل، مي تواند راه به نسبت طولاني را پشت سر گذارد. در این باره، باید گفت که تجارت هايی از صنايع متفاوت، از جمله ساختماني، توريسم و جهانگردي، هوانوردي و فن آوري كامپيوتر در اين مجمع فعاليت داشتند.

اين مجمع همچنين برنامه دارد تا مأموريت تجاري به رژیم اسرائيل انجام دهد و از همتايان اسرائيلي دعوت كند تا از آنجا ديدن نموده و به كشف فرصت هاي اقتصادي در اين جمهوري سابق شوروي بپردازند. هم اکنون رژیم اسرائيل دومين وارد كننده بزرگ نفت از آذربايجان و همچنين وارد كننده كالاهاي ديگر نيز نظير ماهي درياي خزر است.

مقامات اسرائيلي اشاره كرده اند كه پايانه خط لوله نفتي جيحان تنها چند ساعت از حيفا و پالايشگاه هاي آن فاصله دارد و روشن كرده اند كه راه نفت خام باكو ـ جيحان در رژیم اسرائيل پايان مي پذيرد. برای نمونه، از ارتباطات پيچيده ميان فن آوري اسرائيل و فرصت هاي آذربايجان مي توان Bakcell يكي از بزرگترين عرضه كنندگان تلفن همراه آذربايجاني را كه بخشي از آن تحت مالكيت و مديريت رژیم اسرائيل است، نام برد. هم اکنون يهوديان آذري كه به سرزمین های اشغالی مهاجرت كرده بودند، شروع به بازگشت به اين جمهوري سابق شوروي كردند تا در تجارت و سرمايه گذاري آينده آذربايجان نقش داشته باشند، در حالي كه ميزان سرمايه گذاري از سوي يهوديان شوروي سابق به آن سطحي كه انتظار مي رفت، نرسيده است، ولی ميزان تقاضاي لازم براي توجيه پروازهاي مستقيم هفتگي تل آويو ـ باكو را موجب شده است.

از همه جنبه هاي روابط با رژیم اسرائيل، اغلب در زمينه همكاري نظامي و امنيتي است كه تل آويو مي تواند بيشترين سودمندي هاي محسوس را به ديگر كشورها ارایه كند. از اين روی، همكاري نظامي و امنيتي رژیم اسرائيل، ابزار سياست خارجي است كه با آن كشورهاي كنترل ناشدنی را به نوعي به سوي خود جذب مي كند.

از آنجا كه رهبران اسرائيلي، مسائل امنيت ملي (و تهديدها) را به عنوان تهديدي مطلق و بالقوه براي ماهيت رژیم اسرائيل تفسير مي كنند، دولت هاي اسرائيلي جذب و جلب ارتش ها و سرويس هاي امنيتي در سرتاسر جهان را بسيار سودمند يافته اند. رژیم اسرائيل در اتحاد شوروي سابق روابط نظامي، امنيتي و اطلاعاتي را توسعه داده است. در آسياي مركزي، شريك و همتاي مشتاقي چون ازبكستان پيدا كرده است و در قفقاز، نزديكترين روابط نظامي و امنيتي را با آذربايجان توسعه داده و ثابت شده است كه در جنگ خونين ناگورنو قره باغ، رژیم اسرائيل به آذربايجان تسليحات مي فروخته است.

بنا بر گزارش ها، آذربايجان با فروش نقت خام به رژیم اسرائيل و نيز تركيه، چين و اوكراين هزينه خريد چنين سلاح هايي را مي پرداخته است.

همچنين گزارش شد كه يك شركت امنيتي اسرائيلي به نام خدمات امنيتي «ماگال» براي بهبود امنيت فيزيكي در فرودگاه باكو قرارداد بسته است؛ «ماگال» در حمايت زير بنايي و فن آوري امنيتي موانع فيزيكي از جمله رويارويي و جلوگیری از مهاجم، متخصص است و قراردادهاي متعددي براي بالا بردن سطح كيفي پارامتري هاي امنيتي در تعدادي از فرودگاه هاي بين المللي را از آن خود کرده است.

برخي منابع ادعا كرده اند كه قراردادهاي «ماگال»، شامل تعهداتي براي تأمين خدمات امنيتي براي خط لوله باكو ـ جيحان است؛ هر چند درست بودن اين گزارش ها را نمي توان به طور مستقل تأييد كرد.

اين گزارش ها اظهار مي كنند كه موفقيت هاي «ماگال» در منطقه نمايانگر و حاكي از آن است كه چگونه ديگر تجارت هاي امنيتي رژیم اسرائيل كه از موشكافي هاي عامه دور مانده، وارد بازار آذربايجان شده است؛ اما گزارش هاي سالانه ماگال، آذربايجان را به عنوان يك منبع درآمد براي همكاري ثبت كرده اند.

در این باره باید گفت که رژیم اسرائيل نمي خواهد مهاجرت بيشتر از اتحاد شوروي سابق را تشويق کند. بر خلاف بيانيه هاي عمومي، رژیم اسرائيل نمي تواند رشد اقتصادي خود را حفظ كند و نیز نمي تواند مفهوم اسرائيلي «فرهنگ اسرائيلي» را دست نخورده نگه دارد؛ حتي پيش از انتفاضه مسجد الاقصي، اقتصاد رژیم اسرائيل دچار مشكل بود و اكنون اين وضعيت پس از سه سال جنگ مداوم بدتر هم شده است.

«شبكه رفاه اجتماعي نمي تواند مانند گذشته حمايت شود. اين فشار بزرگي بر دولت است.»

چالش هاي زبان جديد (عبري) و اجتماعي شدن نوين، جامعه اسرائيل از تمامي مهاجران «فالاشا» مي خواهد تا پيش از پذيرفته شدن در جامعه، همگي مذهب عقيده خود را تغيير دهند، اما مهاجرت آنها هنوز مورد پذيرش قرار نگرفته است. عامه اسرائيلي بر این باورند كه مهاجرين قفقاز، نتوانستند خود را با جامعه اسرائيلي يكپارچه سازند و عذر اين تقصير برگردن استنباط هاي جامعه اي است كه از روي حسادت، آداب و سنن خود را حفظ مي كند، بر تحصيل ارزش نمي نهد، زبان عبري را بياموزد و با كودكان خود طبق قوانيني رفتار مي كند كه در اتحاد جماهير شوروي سابق حاكم بود؛ بنابراین، آنها را به گونه اي نگه مي دارند كه در مدرسه به موفقيت نرسند، از ارتش رانده شوند، نتواند در استخدام درآيند و به عنوان يك بزهكار نگريسته شوند.