هوشمندسازی بخشهای مولد، فرصت مغفول اقتصاد دیجیتال ایران
تحول صنعتی در دهه اخیر، دیگر مفهومی محدود به خطوط تولید پیشرفته یا کارخانههای رباتیک نیست، بلکه به شبکهای پیچیده از داده، ارتباطات، هوش مصنوعی و تصمیمگیری بلادرنگ گره خورده است.
به گزارش سرویس اقتصادی تابناک؛ در چنین فضایی، زیرساخت ارتباطی به یکی از ارکان اصلی تولید و بهرهوری تبدیل شده و همین موضوع، جایگاه تازهای برای اپراتورهای تلفن همراه در اقتصاد کشورها ایجاد کرده است. در بسیاری از اقتصادهای پیشرو، اپراتورهای موبایل از نقش سنتی خود بهعنوان ارائهدهنده خدمات ارتباطی عبور کرده و به بازیگران کلیدی در هوشمندسازی صنایع، لجستیک، انرژی و کشاورزی بدل شدهاند. پرسش اصلی اینجاست که اپراتورهای موبایل ایران تا چه اندازه توانستهاند در این مسیر حرکت کنند و چه موانعی پیش روی آنها قرار دارد؟
کارشناسان معتقدند بدون شبکههای ارتباطی پایدار، پرسرعت و کمتأخیر، اساساً امکان تحقق مفاهیمی مانند توسعه دیجیتال یا اقتصاد دادهمحور وجود ندارد. دکتر حمیدرضا قاسمی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، در این خصوص میگوید که «در تمام زنجیره تحول صنعتی، از پایش تجهیزات گرفته تا تحلیل داده و تصمیمسازی هوشمند، ارتباطات نقش ستون فقرات را دارد و اپراتورها بالقوه یکی از مهمترین بازیگران این زنجیره هستند». با این حال، به گفته او، در ایران این نقش هنوز بیشتر در سطح بالقوه باقی مانده و به مرحله اثرگذاری گسترده نرسیده است.
در حال حاضر، بازار اپراتورهای موبایل ایران به بلوغ نسبی در حوزه مصرفکننده نهایی رسیده است. ضریب نفوذ تلفن همراه و اینترنت همراه در کشور بالا است و رقابت اصلی اپراتورها عمدتاً بر سر کیفیت پوشش و بستههای مصرفی شکل میگیرد. اما در حوزه تحول صنعتی و هوشمندسازی بخشهای مولد، هنوز نشانههای یک حرکت فراگیر و ساختاری دیده نمیشود.
وحید شاه منصوری، رئیس مرکز تحقیق و توسعه همراه اول، معتقد است هوشمندسازی و IoT نقش حیاتی در حل چالشهای کشور ایفا میکنند و همراه اول بر توسعه این فناوریها در برنامههای تحقیق و توسعه خود تمرکز دارد.
مهندس سعید جلیلی، مشاور تحول دیجیتال صنایع، معتقد است که «مدل کسبوکار اپراتورها همچنان بر درآمد کوتاهمدت از بازار مصرفکننده متمرکز است و ورود جدی به حوزه صنعت نیازمند تغییر این نگاه و پذیرش افقهای بلندمدتتر است».
با این حال، ظرفیتهای فنی و اقتصادی این ورود کم نیست. در صنایع تولیدی، اتصال ماشینآلات و خطوط تولید به شبکههای هوشمند میتواند امکان پایش لحظهای، کاهش توقفهای ناخواسته و افزایش بهرهوری را فراهم کند. جلیلی میگوید در بسیاری از واحدهای صنعتی کشور، دادههای ارزشمندی تولید میشود که یا اصلاً جمعآوری نمیشود یا پس از جمعآوری بلااستفاده میماند. به گفته او، «اپراتورها میتوانند حلقه اتصال میان داده خام و تحلیل هوشمند باشند، اما این نقش مستلزم همکاری عمیق با صنعت و فراتر رفتن از فروش صرف اتصال است».
در حوزه انرژی، اهمیت این موضوع دوچندان است. صنایع نفت، گاز و برق در جهان از بزرگترین مصرفکنندگان راهکارهای اینترنت اشیاء صنعتی و ارتباطات امن هستند. دکتر مهدی زارع، پژوهشگر حوزه انرژی دیجیتال، در تحلیل وضعیت ایران معتقد است که «هوشمندسازی چاهها، خطوط انتقال و ایستگاههای انرژی بدون شبکه ارتباطی پایدار و قابل اتکا ممکن نیست، اما صنعت انرژی ایران هنوز اعتماد نهادی کافی به اپراتورها برای سپردن چنین نقش حساسی پیدا نکرده است». او معتقد است نبود چارچوبهای شفاف حقوقی و امنیتی یکی از دلایل اصلی این احتیاط است.
بخش حملونقل و لجستیک نیز از دیگر حوزههایی است که اپراتورهای موبایل میتوانند در آن نقشی کلیدی ایفا کنند. از ردیابی هوشمند ناوگان و مدیریت مصرف سوخت گرفته تا کاهش تصادفات و بهینهسازی مسیرها، همه به ارتباطات پایدار وابستهاند. دکتر الهام نظری، استاد اقتصاد حملونقل، بر این مساله تصریح کرده است که «در ایران پروژههای متعددی در حوزه لجستیک هوشمند تعریف شده، اما بسیاری از آنها در حد پایلوت باقی ماندهاند، زیرا اتصال میان فناوری، اپراتور و سیاستگذار بهدرستی شکل نگرفته است».
کشاورزی نیز بهعنوان یکی از بخشهای مولد و راهبردی اقتصاد ایران، ظرفیت بالایی برای هوشمندسازی دارد. پایش رطوبت خاک، مدیریت مصرف آب، پیشبینی آفات و بهینهسازی زنجیره تأمین، همگی به زیرساخت ارتباطی متکی هستند. مهندس علیاکبر رضوی، فعال حوزه کشاورزی دیجیتال، معتقد است که مشکل اصلی نه کمبود فناوری، بلکه نبود مدل اقتصادی پایدار برای همکاری اپراتورها با بهرهبرداران بخش کشاورزی است. به گفته او، «تا زمانی که راهکارها متناسب با توان مالی و ساختار خرد کشاورزی طراحی نشوند، نفوذ فناوری محدود باقی میماند».
در کنار این فرصتها، چالشهای ساختاری متعددی نیز وجود دارد که مانع از ایفای نقش پررنگ اپراتورها در تحول صنعتی شده است. یکی از مهمترین این چالشها، رگولاتوری است. دکتر محمد صادقی، پژوهشگر سیاستگذاری فناوری، در این باره میگوید: «نگاه سیاستگذار به اپراتورها هنوز عمدتاً ارتباطمحور است، نه صنعتمحور. تا زمانی که اپراتورها بهعنوان بازیگران زیرساخت اقتصاد دیجیتال به رسمیت شناخته نشوند، انتظار نقشآفرینی جدی در تحول صنعتی واقعبینانه نیست».
از سوی دیگر، صنایع سنتی نیز در برابر تغییر مقاومتهایی دارند. ریسکگریزی، نگرانیهای امنیتی و کمبود دانش دیجیتال در سطوح مدیریتی، باعث شده بسیاری از صنایع با احتیاط به سراغ راهکارهای هوشمند بروند. این در حالی است که تجربه کشورهای دیگر نشان میدهد بدون ورود بازیگران ارتباطی، هزینه و پیچیدگی تحول دیجیتال برای صنایع بهمراتب افزایش مییابد.
موضوع منابع انسانی نیز چالش دیگری است که هم اپراتورها و هم صنایع با آن مواجهاند. کمبود نیروی متخصص بینرشتهای که هم فناوری ارتباطات را بشناسد و هم منطق صنعت را، یکی از موانع جدی پیشرفت پروژههای هوشمندسازی محسوب میشود. این مسئله، به گفته کارشناسان، نیازمند سرمایهگذاری هدفمند در آموزش و همکاری نزدیکتر میان دانشگاه، صنعت و اپراتورهاست.
با وجود تمام این موانع، تحلیلگران معتقدند که فرصت تحول صنعتی برای اپراتورهای موبایل ایران هنوز از دست نرفته است. افزایش فشار برای بهرهوری، محدودیت منابع و ضرورت رقابتپذیری اقتصاد ایران، دیر یا زود صنایع را به سمت استفاده گستردهتر از فناوریهای هوشمند سوق خواهد داد. در چنین شرایطی، اپراتورهایی که زودتر بتوانند جایگاه خود را بهعنوان شریک صنعتی تثبیت کنند، از مزیت رقابتی قابل توجهی برخوردار خواهند شد.
جمعبندی دیدگاهها نشان میدهد که اپراتورهای موبایل ایران در نقطهای ایستادهاند که میتوانند از یک نقش سنتی و مصرفمحور عبور کرده و به بازیگران اثرگذار در تحول صنعتی و هوشمندسازی بخشهای مولد تبدیل شوند؛ مسیری که البته نیازمند اصلاح سیاستها، تغییر مدلهای کسبوکار، افزایش تعامل با صنایع و پذیرش ریسک نوآوری است. بدون چنین تغییری، تحول صنعتی در ایران یا بهکندی پیش خواهد رفت یا با هزینههای بالاتر و اثرگذاری محدودتر همراه خواهد شد.
