بندرگوادر پاكستان تهدیدی برای چابهار

ایده ایجاد منطقه آزاد چابهار پیشنهاد دفتر برنامه ریزی سازمان برنامه وبودجه استان سیستان وبلوچستان بود كه در چار چوب نظری توسعه استان درسال 1363 مطرح شد و در طرح پایه آمایش سرزمین مورد توجه قرار گرفت. اما كلیات آن مشخصاً در مطالعات توسعه محور شرق (مصوب سال 1364 هیأت دولت) ارائه شد.

مطالعات راهبردی این منطقه آزاد تجاری –صنعتی در دفتر هماهنگی و پیگیری مصوبه و طرحهای توسعه محور شرق انجام و نتایج آن در سال 1371 منتشر شد.

تاریخچه مناطق آزاد به زمانی حدود 40 سال پیش میرسد. در اسفند 1349 قانونی تحت عنوان « قانون معافیت از حقوق و عوارض گمركی كالاهایی كه به منظور استفاده، مصرف و فروش وارد بعضی از جزایر خلیج فارس می‌شوند « تصویب شد كه به موجب آن دولت اجازه داشت در هر یك از جزایر خلیج فارس كه مقتضی بداند، كلیه كالاهایی را كه به منظور مصرف، استفاده و فروش در فروشگاها وارد جزیره مذكور میشوند، از پرداخت حقوق و عوارض گمركی، سود بازرگانی، حق انحصار، عوارض مختلف و حق ثبت معاف نماید. و در سال 1359 بود كه به موجب مصوبه شورای انقلاب امتیازات مذكور به جزیره كیش داده شد و این جزیره به عنوان منطقه آزاد اعلام شد.

نزدیك به 10 سال بعد در جریان تهیه و تصویب قانون برنامه اول توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی كشور تبصره 19 به دولت اجازه داد در چند منطقه مرزی مناطق آزاد تجاری ایجاد كند.

در بهمن 1369 هیأت وزیران، جزیره قشم و در 18 اردیبهشت 1370 محدوده‌ای از چابهار منطقه آزاد تجاری اعلام شدند و در سال 1382 ارس و 1383 اروند به لیست مناطق آزاد افزوده شدند.

تسهیلات قانونی مناطق آزاد كم نیست. از قابل توجه‌ترین آنها معافیت مالی 15 ساله برای دریافت كنندگان مجوز فعالیت اقتصادی، امكان ورود اتباع خارجی بدون اخذ روادید، آزادی كامل ورود و خروج سرمایه، عدم محدودیت در انتقال ارز به دیگر مناطق آزاد ایران یا سایر كشورها، امكان ورود و خروج كالا بدون تشریفات اداری و. . .

 این موارد و دیگر تسهیلات میتواند هدف از ایجاد مناطق آزاد تجاری را كه در قالب سرمایه گذاری و افزایش درآمد عمومی؛ ایجاد اشتغال سالم و مولد، تنظیم بازار كا ر و كالا، حضور فعال در بازارهای منطقه ای، تولید و صادرات كالاهای صنعتی و تبدیلی و ارائه خدمات عمومی تعریف شده است، توجیه كند.

اما مناطق آزاد با گذشت تجربه چندین ساله شان نتوانستند در منطقه موفق و سربلند باشند. منطقه آزاد چابهار در 22 بهمن 1371 توسط رئیس جمهور وقت افتتاح شد و در كمتر از یك سال كارهای اجرایی آن آغاز شد. این منطقه وسعتی در حدود 14000 هكتار را در بر میگیرد.
 از دیدگاه اقتصادی، چابهار در شاه راه اتصال كریدور شمال-جنوب، نزدیكترین راه دریایی و زمینی به افغانستان، آسیای میانه و جنوب قفقاز است و میتوان گفت كه بادارا بودن دو اسكله تجاری به عنوان تنها بندر اقیانوسی كشور محدودیت‌های بنادر درون كشور را ندارد. این در حالی است كه با دارا بودن شش پست اسكله اقیانوس پیما و 12 اسكله برای لنجهای معمولی اما همچنان ظرفیت‌های اسكله‌های تجاری این بندر ترانزیت در خور توجهي را به چشم نمی‌بینند.

 

ضعف و تعمد مدیران مانع اصلی عدم توسعه منطقه آزاد چابهار

به گفته كارشناسان منطقه آزاد چابهار با گذشت 18 سال از زمان تأسیسش نتوانسته است به اهدافش برسد. بسیاری معتقدند یكی از آسیب‌های جدی در مناطق آزاد كه چابهار هم به آن دچار شده است تبدیل شدن آنها به پایگاه‌هایی برای ورود كالاست و ظاهراً نقش فعال دیگری ندارند. اما واقعه تلخی كه ممكن است این بندر آزاد را در اذهان كشورهای منطقه به فراموشی بسپارد سرمایه‌گذاری در بندر گوادر در پاكستان است. گر چه چندین سال است سرمایه گذاری در بندر گوادر آغاز شده است و انتظار میرفت خطر رشد این بندر برای بندر چابهار توسط مسئو لین احساس شود، اما منطقه آزاد چابهار هنوز با موانع توسعه روبهروست.

 

مدیر عامل منطقه آزاد چابهار در ماه جاری به خبرگزاری ایسنا گفته بود؛ 10 عامل عدم موفقیت برنامه های بلند مدت این منطقه را شناسایی کرده است و بیشترین مشكل در این منطقه را نبود زیرساخت های لازم عنوان كرده است.

پیمان فروزش عضو كمیسیون اقتصادی مجلس با اشاره به رشد وتوسعه بندر گوادر در پاكستان و انتقاد از بی توجهی به منطقه آزاد چابهار میگوید: «بندر گوادر در آیندهای بسیار نزدیك به یك قطب ترانزیت تبدیل خواهد شد و ما هم به علت غفلت و بی توجهی سرمایه و پتانسیل هایی را كه داشته ایم از دست داده ایم.»

 

نماینده زاهدان معتقد است از دست دادن چابهار علاوه بر از دست دادن یك فرصت ملی، در حقیقت گرفتن فرصت از مردم منطقه است.
فروزش در مقایسه بندر گوادر و چابهار میگوید:« این دو منطقه تقریباً امتیازات مشتركی دارند، اما چابهار امتیاز ویژه ای دارد كه گوادر ندارد، حتی دبی هم كه اینقدر رشد كرده است فاقد این امتیاز است. این بندر دریای عمان را به كشورهای آسیای میانه متصل میكند.»

نماینده زاهدان موانع اصلی عدم رشد و توسعه چا بهار را ضعف مدیران این بخش و تعمد آنها در عدم توسعه منطقه آزاد چابهار عنوان میكند.

فروزش اشكال كار را در نبودن الویت ها در برنامه های توسعه در منطقه عنوان می كند و ادامه می دهد:  وقتی یك منطقه به عنوان یك قطب اقتصادی در كشور معرفی می شود، باید در اولویت ها هم منظور شود با این بودجه های قطرهای اتفاقی برای چابهار نمی افتد. در این منطقه برای زیرساخت ها كه از اولویت ها در سرمایه گذاری محسوب می شود كار شایسته ای انجام نشده است. چابهار به عنوان یك سرمایه ملی است و فقط اگر دیدگاه توسعه ای درتمام مدیران باشد میتوان تغییر اساسی در جهت رشد و توسعه چابهار ایجاد كرد.»

اگر چه به گفته مدیر عامل این منطقه آزاد فلسفه ایجاد منطقه آزاد چابهار این بوده که یکی از حلقه های تکمیلی ترانزیت شرق باشد اما شواهد نشان میدهد در این منطقه عملاً ترانزیت قابل توجهی صورت نمیگیرد و خط راه آهن و جاده شمال شرق به جنوب شرق کشور كه یک پروژه بسیار بزرگ است، در تأمین اعتبار با مشكل روبه روست در حالی كه این پروژه نقش مهمی در رشد و توسعه بندر چا بهار دارد.

به گفته این مقام مسئول اصلاح رویکرد در سرمایه گذاری از الزامات تحول در این منطقه است و تا زمانی كه امكانات لازم برای سرمایه گذار بومی و داخلی فراهم نشده است نمی توانیم سرمایه گذار خارجی داشته باشیم . به نظر می رسد بی توجهی به سرمایه گذاران بومی باعث اختلال در سرمایه گذاری در منطقه شده است.
 

كوتاهی مسئولین و فرایند كند توسعه

«گوادر برای ما خطر ناك نیست، این كه ما تلاشی برای جذب سرمایه و رشد توسعه نمی كنیم، خطرناك است.» این نظر عباسعلی نورا عضو كمیسیون برنامه و بودجه در مجلس است. به اعتقاد وی دولت پاكستان در كنار مرزهای ما موقعیت های ویژه ای شبیه به كشور ما دارد كه در آنها سرمایه گذاری می كند.

 

نورا می گوید: « ما هنوز در شناسایی قابلیت های چابهار كمر همت نبسته ایم اگر نه با قابلیت هایی كه در بندر چابهار وجود دارد بعید به نظر میرسد گوادر بتواند بدرخشد، اما با این روندی كه در پیش گر فته ایم و  این بی‌توجهی ها گوادر میتواند حرفی برای گفتن داشته باشد.»

 

نماینده زابل و زهك نیز همچون دیگر نماینده هم استانی اش اتصال دریای عمان به كشورهای آسیای میانه را از ویژگی های منحصر به فرد چابهار عنوان می كند و امیدوار است مسئولین از رشد و توسعه بندر گوادر كمی احساس خطر كنند و سرعتی به روند كند توسعه در این منطقه ببخشند. مدیر یكی از شركت‌های خدمات دریایی و بندری معتقد است به دلیل اینكه هیچ كدام از مسیرهای ترانزیتی ما نسبت به سایر كشورها برتری مطلق ندارد هر بندری كه در مجاورت بنادر كشور احداث شود تهدیدی جدی برای بنادر ایران به شمار میرود و بندر گوادر میتواند به عنوان یك دروازه استراتژیك برای غرب و شمال غرب چین از طریق پاكستان ایفای نقش كند. چین هم از سرمایه گذاران در گوادربه شمار میآید. 

 

به گفته وی اعتباردهندگان بین المللی نیز نظیر بانك توسعه آسیایی، پروژه های مربوط به توسعه حمل و نقل زمینی از طریق این بندر را تحت حمایت و پوشش خود قرار داده اند.

 

شهر چابهار واقع در جنوب شرقی ایران و در استان سیستان و بلوچستان، در کنار روستای تیس قرار دارد که قدمت این روستا به 2500 سال قبل میرسد.  منطقه آزاد تجاری - صنعتی چابهار در شرق خلیج چابهار و شمال بندر چابهار در زمینی به مساحت 14 هزار هکتار واقع شده که 10 هزار هکتار آن برای انجام فعالیت های صنعتی و 4 هزار هکتار دیگر نیز برای انجام فعالیت های بازرگانی، ترانزیتی، توریستی و خدماتی اختصاص یافته است.  افق طراحی و برنامه ریزی منطقه آزاد تجاری - صنعتی چابهار به یک دوره 20 ساله (1390-1370) برنامه ریزی شده است که از نظر اجرايی به چهار مرحله تقسیم می‌شود. در مرحله پیش فاز، مقدمات راه اندازی موقت منطقه در نظر گرفته شده، در مرحله اول (75-71) فعالیتهای تجاری و بعضاً صنعتی آغاز شد و زیر بناهای لازم برای توسعه منطقه فراهم آمد.

 مرحله دوم (80-76) کارکردهای تجاری، صنعتی و جهانگردی به موازات هم رشد و توسعه یافت. در مرحله سوم (دهه 80) آثار منطقه‌ای و ملی این فعالیت ها گسترش یافت که میتوان آن را دوره رشد و شکوفايی و تنوع فعالیت های منطقه آزاد چابهار بشمار آورد.

 

آغاز فعالیت دانشگاه بین المللی چابهار و آثاری که این دانشگاه بر رشد فرهنگی و اقتصادی منطقه داشته موکد این موضوع است.

 

منبع:  نشریه مندیل