محفلي بزرگ به ميزباني باكتريها
اگر قرار باشد باكتريها نقش اول بزرگترين رقابت چالشبرانگيز زيست فناوري را بازي كنند جاي تعجب نخواهد داشت، چون طي همين هفته و در قالب رقابت بزرگ iGEM كه از آن با عنوان مادر تمامي نمايشگاههاي علوم ياد ميشود،
دانشآموزان و دانشجويان از تمام قارهها در بوستون آمريكا گرد هم ميآيند تا در رقابتي چالش برانگيز به ساخت طيف گسترده و متنوعي از سامانههاي زيستي بپردازند و البته شرط اول يا مايه اصلي كار در اين ماجراجويي هيجان انگيز و پر شور علمي براي ارائه انواع و اقسام محصولات زيستفناورانه، قصابي كردن تكههايي از مواد سلولي است كه در اين ميان باكتريهاي ظريف نقش مصالح اصلي را براي رفتن زير تيغ برش نخبگان جوان بازي ميكنند.
طي اين رقابت بزرگ علمي، نزديك به 2000 جوان حرفهاي و موفق مشغول برش زدن و خرد كردن ذراتي از مواد سلولي خواهند شد تا با اين گوشت چرخ كرده سلولي به تهيه و ساخت هر چيزي از درختان شبتابي كه همچون چراغهاي خياباني زيستي عمل ميكنند گرفته تا باغهاي شخصي شده و اختصاصي براي رشد و پرورش درختان از ميان برنده بيماري افراد مبادرت ورزند.
ماجراي اين چالش بزرگ زيست فناورانه به برپايي رقابتي برمي گردد كه عنوان ماشين بينالمللي مهندسي ژنتيكي (iGEM) را يدك ميكشد و طي آن به تيمهايي از دانشآموزان دبيرستاني و مراكز آموزش عالي از قارههاي مختلف جهان بسته لوازم و كارافزار استانداردي شامل قطعات زيستي قابل تعويض و تبديل و همچنين چند ماه زمان براي تلاش و رقابت جويي ارائه خواهد شد تا با بهرهگيري از اين مصالح زيستي و زمان پيش رو جهت تهيه و ساخت هر محصول ابتكاري جديدي به تلاش بپردازند و هر چه در چنته دارند رو كنند.
به گفته مدير اين رقابت بينالمللي، ميزان دانش و مهارتهاي علمي شركتكنندگان شرط نيست و برندگان رقابت بايد هيأت داوري را نه تنها نسبت به مهارتهاي علميشان بلكه درخصوص روحيه و جوهر خلاقيتشان نيز كاملا متقاعد كنند. در واقع هدف اصلي و اوليه دانشآموزان و دانشجويان طي اين چالش علم و فناوري بايد حول محور تحت تأثير قرار دادن داوران باشد، اما راه و رسم كار واقعا باز و آزاد است و هركس تلاش ميكند چيز جديدي را كه ارزش صرف وقت داشته و به لحاظ علمي واجد اعتبار و ارزش باشد، ارائه كند. اما رقابت بزرگ ماشين بينالمللي مهندسي ژنتيكي همان طور كه از عنوانش پيداست، آوردگاهي علمي براي تمام جوانان دانش دوست و كوشاي دنياست و طي آن 130 گروه از دانشگاه ها، مراكز آموزش عالي و دبيرستانهاي آمريكا، اروپا، آسيا، آمريكاي لاتين و آفريقا در فضايي دوستانه و رقابتي گرد هم جمع ميشوند تا هنرنمايي فناورانه خودشان را در ميداني كه به واقع مادر همه رقابتها و نمايشگاههاي علوم است به محك آزمون و داوري بگذارند و ضمن حضور در محيطي آكنده از نشاط و جواني و رقابت جويي علمي و كسب افتخار در اين آوردگاه بزرگ، چه بسا زمينه حضور تاثيرگذار در عرصههاي بزرگتر علم و فناوري آينده را نيز از هماكنون تجربه كنند. در اين ميان هر گروه يا دسته شركتكننده در مسابقه، پروژه آزمايشگاهي خودش را در طول ماههاي تابستان آزمايش ميكند و ضمن آن با ايجاد يك وب سايت wiki محور به شرح و تفصيل نتايج پروژه خود مبادرت ميكند.
گروههاي مختلف شركتكننده دانشگاهي يا دبيرستاني هر چند با سرفصل يكساني با محوريت زيست فناوري و مايه اصلي استفاده از مصالح سلولي ـ كه در اين رقابت بزرگ باكتريها هستند ـ به كار ارائه و ساخت محصولات زيست فناوري جديد ميپردازند، اما هر يك در زمينه و موضوع مختلفي مشغول ميشوند و البته هر تيمي از مشاوره و هدايت يك فرد خبره در حوزه فعاليتاش بهره خواهد برد. نكته جالب توجه و ارزندهاي كه در اين رقابت بزرگ و كار تيمهاي شركت كننده به چشم ميخورد معرفي اهداف برتر و نهايي تيمها از توليدات اوليهشان است، به نحوي كه در كنار ارائه محصول اصلي رقابت كه به نوبه خود ارزنده و قابل توجه است، مشاهده ميشود كه بعضا برخي گروهها اهداف بزرگتر و در نوع خود نوآورانه و آيندهبينياي را در پس محصول اصلي مسابقه در سر ميپرورانند و در واقع بيعلت نيست كه اين رقابت بزرگ را مادر همه مسابقات و نمايشگاههاي علوم ميدانند؛ چراكه رقابت iGEM از پتانسيل بالقوهاي براي زمينهسازي بروز ايدههاي فناورانه برتر و محصولات تاثيرگذار برخوردار بوده و با وجود اين همه جوان كوشا و جوينده، آينده نويد بخشي را براي پيشرفت دانش نويد ميدهد. بهعنوان مثال، تيم دانشگاه يوتاي آمريكا به ادعاي مشاورش در نظر دارد در زمينه ساخت مواد ژنتيكي درون يك سيانوباكتري فتوسنتز كننده تلاش كند تا اين كه مثلا روي گاو پيشاني سفيد قلمرو مهندسي ژنتيك يعني باكتريايي.كولي فعاليت داشته باشد. به گفته مشاور اين تيم دانشگاهي، هدف نهايي بچههاي گروه ارزانتر ساختن روند توليد واكسنها و همچنين سوختهاي سبز جلبك محور است. انتخاب سيانوباكتريها به جاي باكتري شناخته شدهاي همچون ايي. كولي در حالي مورد توجه بچههاي تيم دانشگاه يوتا قرار گرفته كه برخلاف باكتريايي. كولي، سيانوباكتريها براي بقا و ادامه حيات در عوض يك منبع كربني تنها به آب و نور خورشيد نياز دارند. از اينرو، اعضاي گروه و مشاورشان با اميدواري معتقدند گزينه انتخابي آنها ميتواند در حكم يك صرفهجويي هزينه و احتمالا منبع انرژي ارزان قيمتي تمام شود.
از طرفي وجود شركتهاي تجاري زيست فناوري كه رقابت بينالمللي iGEM را پوشش ميدهند در نقش ديدهبانان و مأموران ارزيابي حريف در يك رقابت كوچك مسابقات ليگ بيسبال عمل ميكنند و مواظب پيشرفت و بضاعت علمي و عملياتي گروههاي ديگر حريف نيز هستند. در حقيقت، بسياري از تيمهاي شركتكننده از اسپانسر يا همان حاميان صنعتي برخوردارند كه وظيفه كمك براي پرداخت هزينههاي مربوط به مواد و مصالح، سفر و همچنين هزينههاي فوقالعاده مرتبط با چنين آوردگاه عظيم فناورانهاي را به عهده دارند.
بازتاب محصولات فناورانه ارائه شده از سوي جوانان نخبه در اين رقابتها، توجه محافل تحقيقاتي و صنايع مختلف را برانگيخته است و بعضا شماري از اين ايدهها و محصولات، جايگاه عملياتي و كاربرد تجاري خود را بسرعت پيدا ميكنند. به عنوان نمونه، قهرمانان سال گذشته رقابت از دانشگاه كمبريج با نوعي حسگر زيستي برنده شدند. اين حسگر زيست محور از سلولهايي بهره ميبرد كه رنگشان در حضور تركيبات معيني عوض ميشود. به ادعاي مدرس ارشد گروه آسيبشناسي دانشگاه كمبريج و مشاور منتخب دانشكده براي اين تيم، كاري كه دانشجويان آنها انجام دادهاند تا پيش از اين صورت نگرفته بوده و آنها رويكردي مهندسي را اتخاذ كرده بودند. در ارائه اين حسگر زيستي جديد، يك دسته از دانشجويان مبادرت به الحاق ژنهاي جديدي در باكتري ايي. كولي كردند تا از اين راه بتا كاروتن يا همان رنگدانه نارنجي موجود در هويج را ايجاد كنند. دسته دوم از رنگدانه ملانين استفاده كردند كه هر چيزي را قهوهاي رنگ ميكند و دسته سوم از يك رنگدانه ارغواني بهره جستند.
البته همانطور كه پيشبيني ميشود برخي از محصولات زيست فناورانه برنده اين رقابت، سرنوشت تأثيرگذاري پيدا ميكنند، به نحوي كه تيم برنده سال گذشته در همكاري با اعضاي تيمي از دانشگاه ادينبورگ اقدام به تركيب اين حسگر زيستي با يك ردياب آرسنيك كردند و به كاركردهاي جالب توجه و بيشتري دست يافتند، چرا كه مسموميت آرسنيكي ناشي از آبهاي شرب دارد به معضل بزرگ و همچنين عامل تهديدكننده جدي سلامت انسان در كشورهايي نظير شبه قاره هند بدل ميشود و وجود يك حسگر زيستي ممكن است به عنوان يك سامانه هشداردهنده اوليه كم هزينه عمل كند و نتايج سودمند و اثربخشي در پي داشته باشد.
در اين ميان، هم دانشجوياني كه عنوان تيم برنده رقابت را كسب ميكنند اميدوارند كه از سوي شركتهاي متعددي مورد توجه و حمايت قرار گيرند و هم خود شركتها اتفاقات و نتايج اين رقابت را رصد ميكنند تا از اين رهگذر پروژههاي نمايشگاه علوم را به سرانجامي در حد ارائه يك وسيله و دستگاه عملياتي و واقعي برسانند.
