خاتمی: ربا از بانک‌ها حذف شده است

استاد مرتضی خاتمی در گفت‌وگویی مشروح با خبرنگار مهر ضمن توضیح روند اسلامی سازی بانک‌ها پس از انقلاب با تشریح احکام شرعی قوانین بانکها و معاملات، کلیه معاملات در حال انجام در بانک‌های ایران را کاملا شرعی دانسته و شبهات مطروحه را نتیجه بی اطلاعی افراد از قراردادها و قوانین جاری بانک‌ها دانست.

به گزارش خبرگزاری مهر استاد سید مرتضی خاتمی در سال سال 1322 هجری شمسی در قودجان خوانسار متولد شد. وی پیش از شروع تحصیل در دبستان ، آموزش قرآن و علوم دینی را در مکتب خانه آغاز کرد.پس از اتمام سال چهارم ابتدایی به تهران نقل مکان و ضمن ادامه تحصیل در مدارس تهران از محضر علما در مدارس علمیه بهره برد. در سال 1341 پس از فارغ التحصیلی در رشته ریاضی مدرسه دارالفنون، در رشته آمار دانشکده علوم مشغول تحصیل شد. ایشان از سال 1333 رسما تحصیل در مدارس علمیه و حوزه‌ها را آغاز کردند. مدارسی از جمله مدرسه مرحوم آیت الله مجتهدی و مدرسه حاج ابوالفتح و دارالعلوم العربیه.

استاد مرتضی خاتمی ادبیات را نزد آیت الله صدرزاده خواند . وی بخش زیادی از تحصیل و طلبگی خود را نزد آیت الله شهید سعیدی گذراند لکن بیشترین دروس حوزوی را به مدت 22 سال در محضر آیت الله وثوق تهرانی فراگرفت.

ایشان در حدود سال 57 موفق به اخذ درجه اجتهاد از چهار نفر از علمای بزرگ به شرح زیر گردید:

1- آیت الله شیخ ابوالفضل نجفی خوانساری اولین کسی که درجه اجتهاد امام خمینی(ره) را تأیید کرد
2- آیت الله شبیر حسن نجفی
3- آیت الله صفایی خوانساری
4- آیت الله وثوق تهرانی

وی اکنون نزدیک به 33 سال است که مشغول نوشتن رساله است.

استاد خاتمی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر درباره اصلاح قوانین بانکی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و نقش وی در این حرکت گفت: اخوی ما (سید مجتبی خاتمی) از همان اوایل انقلاب مسئول حراست بانک ملی بودند و اکنون دیگر بازنشست شده‌اند. ایشان یک روزی به من گفتند که امام رحمه الله پافشاری می‌کنند که بانک‌ها اسلامی شوند. چون از سال 57 تا 61 شیوه بانکداری قبلی مانده بود و حضرت امام اصرار داشتند که این ربا از بانک‌ها حذف شود. بانک‌های سابق مشکلات فقهی زیادی نداشتند فقط اینکه قرض می‌دادند و شرط اضافه می‌کردند بنابراین واضح بود که این ربا است و باید از بانک‌ها حذف می‌شد. با پیگیری امام (ره) گروهی از آقایان دست اندرکار شده بودند که ربا را از بانک‌ها حذف کنند. یک آقایی به نام آقای کیا به نظرم توسط آقای رجایی به عنوان رئیس بانک مرکزی گذاشته شده بود که ایشان بسیار آدم متدینی بود و در بانکداری هم تدریس می‌کرد. جلسات در حال برگزاری بود و قرار شد که ما در این جلسات باشیم.

وی افزود: در این جلسات علمای مختلفی شرکت کرده بودند. به عنوان مثال آیت الله رضوانی در این جلسات در مورد حرمت ربا صحبت کرده بود. هنگامی که ما در جلسات شرکت کردیم دیگر درباره حرمت ربا صحبت شده بود و قرار شد درباره اینکه برای حذف ربا چه کاری می‌توان انجام داد صحبت شود. به ویژه اینکه در مؤسسات مالی، تغییرات در ترکیب و قوانین باید خیلی با دقت انجام می‌شد. در جلسه‌ای که در بانک مرکزی داشتیم آیت الله بی آزار شیرازی هم تشریف داشتند. نمایندگانی از بانک مرکزی هم حضور داشتند تا نحوه کار بررسی شود.

خاتمی در پاسخ به این سؤال که آیا مسئولان و کارمندان بانکی هم با مفاهیم بانکداری اسلامی آشتا شدند، گفت: بله به همین دلیل سلسله کلاسهایی برای مدیران و کارمندان بانکها در بانک ملی میدان حسن آباد برگزار شد. در این مکان سالنی به اسم سالن شهید چمران بود که یک مرکز آموزشی بود. از کلیه مدیران و کارمندان بانک‌ها دعوت شد تا در این کلاسها شرکت کنند.
وی درباره موضوعاتی که در این کلاسها مطرح می‌شد گفت: در این کلاسها انواع عقود اسلامی مطرح می‌شد و شیوه‌هایی که بتوان از طریق عقود اسلامی برای بانک درآمدزایی کرد. مانند بیع، صلح، اجاره و جعاله و مضاربه، حرمت ربا و شیوه‌هایی که بتوان فعالیت اقتصادی انجام داد بی آنکه از لحاظ شرعی ربا باشد. در این کلاسها مطرح شد که متن درس چه باشد. قرار شد که خود رساله عملیه به عنوان منبع درس در نظر گرفته شود چون از هر جزوه و کتاب دیگری مستندتر بود.

همه موضوعات مالی جز مضاربه در رساله‌های عملیه موجود بود

استاد مرتضی خاتمی در پاسخ به این سؤال که آیا آنزمان همه موضوعات مالی در رساله‌های عملیه موجود بود گفت: بله، همه وجود داشت فقط مضاربه نبود که آن هم قرار شد از متن کتاب "تحریر الوسیله" حضرت امام ترجمه شود. در هر حال مسئولان بانک از این پیشنهاد استقبال کردند چون رساله، متن خیلی مستدلی بود. مقدار زیادی رساله حضرت امام تهیه و به شرکت کنندگان در کلاس ارائه شد. مقید بودیم که کسی بدون رساله در کلاس شرکت نکند. حتی یکبار در این جلسات، رساله نرسیده بود که بلافاصله خودمان تهیه کردیم. بدون رساله اصلا فایده نداشت و منابع مطالب ممکن بود گم شود. با این شیوه درسها لوث نمی‌شد و شرکت کنندگان در این کلاسها به صورت عینی با فتاوا و دستورات فقها آشنا می‌شدند.

وی افزود: دوره آموزشی 5 روزه بود. یعنی ابتدای هفته می‌آمدند تا چهارشنبه در کلاس شرکت می‌کردند و پنج شنبه امتحان بود. در کلاسهای صبح انواع عقود اسلامی بیان می‌شد و در کلاسهای بعدازظهر شیوه‌های بانکداری با استفاده از این عقود و فرمولهای بانکی مطرح می‌شد. صبح توسط ما فقه بیان می‌شد. سالن ظرفیت 200 نفر را داشت. گاهی از 140 نفر و بیشتر در این کلاسها بودند. این دوره آموزشی نزدیک به 6 ماه طول کشید.

خاتمی در پاسخ به این سؤال که آیا این  کلاس برای کارمندان دیگر بانکها هم برگزار شد گفت: بله به میزبانی بانک ملی تقریبا کارمندان همه بانکها در این کلاسها شرکت کردند. آزمون هم گرفته می‌شد و موفقیت در این آزمون شرط رتبه اداری تعیین شده بود و در ارتقای کارمندان مؤثر بود. تلاش می‌شد که متناسب با زمان موضوعات مختلف اقتصاد اسلامی طرح شود. البته سن برخی شرکت کنندگان بالا بود اما خیلی خوب این دروس را می‌خواندند. من هر هفته نزدیک به 200 برگه برای تصحیح به منزل می‌آوردم.

یکی از مشکلات اجتماع این است که هر چه را بلد نباشد می‌گوید حرام است!

وی درباره این کلاسها افزود: از رساله توضیح المسائل، مسائل را می‌گفتیم. مثلا در مسئله 2055 رساله حضرت امام معاملات باطل ذکر شده است. حضرت امام با تمام علم خود، راجع به معاملات باطل این مقدار نوشته‌اند. حال قرار نیست بیشتر از این، معامله باطل درست شود.

در واقع معامله باطل با معامله حرام فرق می‌کند. معامله حرام ممکن است باطل نباشد و انتقال مالکیت حاصل شود لکن معصیت هم شده است. پس عمده توجه به معاملات باطل است که مرحوم امام(ره) در مسئله 2055 توضیح المسائل پنج مورد را ذکر کردند و بیشتر وجود ندارد. البته معامله حرام غیر از این موارد است که و در مکاسب محرّم تحریرالوسیله که به فارسی ترجمه شده بیشتر ذکر شده است.


استاد خاتمی با تأکید بر اینکه انواع معاملات حرام یا باطل در رساله‌های مراجع آمده و متأسفانه مردم آنها را مطالعه نمی‌کنند، افزود: یکی از مشکلات اجتماع این است که هر چه که بلد نباشد می‌گوید حرام است!

وی یادآور شد: یکی از موضوعاتی که در این کلاسها مطرح می‌شد این بود که معامله دو قسم است. معامله حرام و معامله باطل. گاهی معامله حرام است ولی صحیح است. این را عده‌ای متوجه نمی‌شدند که مگر می‌تواند معامله حرام باشد ولی صحیح باشد.

غش در معامله حرام است ولی معامله را باطل نمی‌کند

وی با بیان اینکه معاملات در 4 گروه حلال، حرام، صحیح و باطل دسته بندی می‌شوند، افزود: معامله حرام یعنی انجام چنین معامله‌ای حرمت شرعیه دارد و مستوجب عذاب الهی می‌شود ولی ممکن است معامله صحیح باشد یعنی انتقال مالکیت حاصل شود با اینکه فعل حرامی انجام گرفته است؛ مثل غش در معامله که حرام است اما معامله را باطل نمی‌کند. مرحوم امام راحل در مسئله 2071 می‌فرماید که غش در معامله یعنی فروش چیزی که با چیز دیگر مخلوط است. در صورتی که آن چیز معلوم نباشد و فروشنده به خریدار نگوید مثل فروختن روغن که با پیه مخلوط کردند این عمل را غش می‌گویند. ایشان این را جزء معاملات باطل نیاوردند.

وی افزود: معامله حرام، چون معامله است امکان فسخ آن وجود دارد. خریدار می‌تواند جنس را پس بدهد یا روغن خالص طلب کند یا اینکه پول خود را پس بگیرد. در مسئله 2071 رساله حضرت امام آمده است که  اگر روغنی را که با پیه مخلوط است بفروشند، چنانچه آن را معین کرده بودند مشتری می‌تواند معامله را فسخ کند و اگر معین نکرده است، مشتری حق دارد روغن مخلوط را پس داده و روغن خالص طلب کند ولی اگر بخواهد می‌تواند معامله را به هم بزند". اما این در صورتی است که طرفین به فسخ معامله تراضی کنند.


پس اگر مشتری در حین معامله روغن را دیده باشد ولی ناخالصی آن را حس نکرده باشد حق دارد معامله را فسخ کند یعنی بهم بزند و پول خود را گرفته، برود. ولی اگر در حین معامله روغن را ندیده باشد حالا که فهمیده ناخالص است حق دارد روغن ناخالص را بیاورد و روغن خالص مطالبه کند. این نوع حق داشتن‌ها را «خیارات» می‌گویند که خیارات شرعیه در خرید و فروش یازده عدد است: مجلس، غبن، شرط، تدلیس، تخلف شرط، عیب، شرکت، رؤیت، تأخیر، حیوان و تعذر تسلیم که در توضیح مسائل مرحوم امام (ره) از مسئله 2124 تا 2125 کاملا توضیح داده شده است.

وی تأکید کرد: معامله گاهی صحیح و حرام است مثل غش در معامله، گاهی صحیح و حلال است مانند اکثر معاملات متداول بازار، گاهی باطل و حرام است مثل رباء در خرید و فروش و فروختن شراب جهت آشامیدن که ملکیت انتقال پیدا نمی‌کند و گاهی معامله باطل و حلال است مثل فروختن چیزی که مال نیست مثلا یک پر مگس که معامله‌ای انجام نشده ولی کار حرامی هم نشده است. امام معاملات حرام و باطل را در مسئله 2055 رساله توضیح داده‌اند و در مکاسب محرمه تحریر الوسیله نیز انواع معاملات حرام را شرح فرموده‌اند.

اشیا به چهار نوع معامله می‌شوند

وی تأکید کرد: اشیاء در خرید و فروش چهارگونه هستند:

الف: چیزهایی را با وزن کردن (کشیدن) مبادله می‌کنند چون پنیر، قند، چای، برنج، نخود و ... به این‌ها "کشیمنی" یا موزون می‌گویند.

ب: چیزهایی را با واحدی از حجم مبادله می‌کنند مانند بنزین، نفت، روغن ماشین، گاز، آب و ... که مثلا با واحد لیتر، متر مکعب و ... مبادله می‌شود.  این‌ها را "پیمانه ای" یا مکیل می‌گویند.

ج: چیزهایی را با واحدهایی می‌شمرند مثل زمین که با واحد متر مربع و پارچه که با واحد متر و اسکناس ایرانی که با واحد تومان یا ریال شمرده می‌شوند. این‌ها را "شمارشی" یا معدودات می‌گویند.

د: چیزهایی را می‌بینند و معامله می‌کنند کاری به وزن و حجم ندارند چون اسب، ماشین، موتور و ... این‌ها را "دیدنیها" یا مشاهده‌ای می‌گویند.

ربا تنها در دو معامله واقع می‌شود

وی درباره انواع ربا نیز به مهر گفت: در کره زمین ربا تنها در دو معامله واقع می‌شود. حضرت امام در تحریر الوسیله موضوع ربا را مطرح کرده‌اند. ایشان می‌فرمایند "ربا بر دو قسم است؛ ربا در معاملات و ربا در قرض" که در رساله‌ها نوع معامله را توضیح داده‌اند.


«ربا در معاملات» در معاملات موزون و مکیل است یعنی وقتی که ثمن و مثمن یعنی جنس و عوض هر دو یک جنس باشند. در توضیح المسائل که متن آن فتاوی مرحوم امام راحل (ره) و با حاشیه سیزده نفر از فقهاء عظام است این مطلب در مسئله 2072 آمده است.


پس ربای در معامله باید دو طرف جنس و عوض یک جنس باشد و پیمانه‌ای یا وزنی باشند که با تفاوت پیمانه و وزن نمی‌شود معامله کرد. توضیح اینکه در این بخش جو و گندم یک جنس حساب می‌شوند چنانچه در مسئله 2079 مطرح است و اشیاء با مشتقات آنها مثل شیر و همه مشتقات شیر (لبنیات) یک جنس حساب می‌شوند چنانکه در مسئله 2078 فرموده‌اند.
 

وی در مورد ربا در قرض نیز گفت: در توضیح المسائل سیزده حاشیه‌ای که متن آن از امام(ره) است این مطلب در مسئله 2283 آمده است.

از این مسئله چنین استفاده می‌شود که وقتی خود بانک اعلام می‌کند کسی که در اینجا پول بگذارد و مثلا فلان زمان پول را نگیرد من به او فلان مقدار قرض الحسنه می‌دهم یا فلان مقدار در ارتباط با مسکن و یا فلان تجارت می‌دهم. چون سخن از طرف وام گیرنده شروع می‌شود این بیان همان عمل مستحب آخر مسئله بالا است و چون این شرط‌ها از طرف مشتری نیست بلکه به او ابتدا اجازه و اختیار هیچ شرطی داده نشده هیچ گونه داخل ربا نشده و فقط انگیزه برای مشتری ایجاد کرده که برای استفاده از خدمات و کارهای قول داده شده از طرف بانک بیاید پول بگذارد. در تحریرالوسیله در احکام قرض مسئله11 این موضوع آمده است.

نتیجه اینکه ربا در قرض آنجایی شکل می‌گیرد که شرط اضافه و اضافات را به هر گونه باشد قرض دهنده مطرح بکند و قرض گیرنده قبول کند و در ظرف عمل به آن شرط عمل کنند آنگاه داخل ربای حرام شده‌اند.

بر اساس مسئله 11 احکام قرض جلد دوم تحریرالوسیله معلوم می‌شود که اگر قرض دهنده بداند ( هر طور که بداند و لو از اعلان قبلی قرض گیرنده بفهمد) که قرض گیرنده به او اضافه می‌دهد و به این مستحب عمل می‌کند و به خاطر همین به او قرض می‌دهد این قرض دادن جایز و آن اضافات برای او حلال است.