بازار ملی، در خدمت تولید ملی

کشاورزی ایران در عصر حاضر اما علی‌رغم همه توان غیر قابل انکارش برای تأمین قوت ساکنان هفتاد و چند میلیونی ایران زمین با چالشه‌ایی دست و پنجه نرم می‌کند که از جنس تهدید تولیدات ایرانی در رقابت نابرابر با محصولات کشاورزی اجنبی است که گاه به رغم بی‌کیفیتی‌شان حتی فاخرترین محصولات کشاورزی ایران همچون برنج وطنی را در مضیقه قرار داده‌اند. برای تبیین این مسائل هفته نامه طنین غرب گفت‌وگویی با "علی عزتی" نماینده مردم شهرستان‌های دهلران، آبدانان و دره‌شهر و عضو کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی انجام داده‌ است که از نظر خوانندگان می‌گذرد:

به نظر شما آیا موضوعی به عنوان حمایت از تولیدات کشاورزی در دنیای رقابتی امروز اهمیت دارد؟

قبل از اینکه به این پرسش پاسخ بگوییم باید به اهمیت محصولات کشاورزی بپردازیم؛ محصولات کشاورزی در وهله اول تأمین ‌کننده غذای جامعه هستند و امروزه مهمترین بخش سبد مصرفی هر خانوار خوراک خانوار است و حتی شاخص‌های مختلف اقتصادی همچون خط فقر نسبی و مطلق بر مبنای هزینه‌های خوراک خانوار تعیین می‌شوند در شاخص قیمت‌ها نیز سهم عمده‌ای از سبد خانوار به کالاهای غذایی اختصاص می‌یابد و از این نظر محصولات کشاورزی به نوعی کالاهای اساسی در زندگی بشر تلقی می‌شوند به نوعی که سلامت جامعه وابستگی تام و تمامی به محصولات کشاورزی دارد از این نظر واژه‌ای به عنوان «امنیت غذایی» در برنامه‌ریزی‌های توسعه مطرح می‌شود که غایت هدف آن ایجاد اطمینان از تولید و عرضه محصولات غذایی سالم و کافی و قابل دسترس برای احاد جامعه است.

از این جنبه مهم و استراتژیک محصولات کشاورزی که بگذریم اهمیت حمایت و صیانت از تولید و اشتغال کشور مطرح می‌شود زیرا بخش کشاورزی سهم قابل‌توجهی از ارزش افزوده اقتصاد ملی و اشتغال نیروی انسانی را به خود اختصاص داده است و از این نظر حمایت از تولیدات کشاورزی حمایت از تولید و اشتغال در اقتصاد ملی است.

آیا حمایت از تولید داخلی لزوما می‌بایست با ایجاد محدودیت در واردات محصولات خارجی همراه باشد؟

واقعیت این است که بخش عمده حمایت از تولید در بخش کشاورزی مربوط به برنامه‌های حمایتی همچون توسعه و ترویج محصولات کشاورزی، برنامه‌ریزی برای تأمین بهینه نهاد‌های تولید، تنظیم عرضه و تقاضای محصولات و سیاست‌های ثبات بخش همچون خرید تضمینی و ذخیره‌سازی محصولات کشاورزی و مواردی از این قبیل است. اما بدون شک این سیاست‌ها بدون توجه به وضعیت رقبای خارجی محصولات ایرانی و سیاستگذاری بازرگانی و گمرکی نمی‌تواند لزوما ما را به هدف اصلی‌مان که حمایت از تولید داخلی است برساند.

منظور از سیاست‌های بازرگانی و گمرکی چیست؟

ما حتی اگر در برخی زمینه‌ها مانند محصولات مناطق استوایی زمینه چندانی برای تولید در داخل کشور نداشته باشیم لازم است برای اطمینان از سلامت غذای جامعه اصول و روش‌هایی برای کنترل واردات محصولات کشاورزی داشته باشیم. همین اصول و روش‌ها و استانداردها را می‌توان در قالب بسته‌هایی برای واردات محصولات کشاورزی اعمال کرد تا از ورود بی‌رویه و بدون ضابطه محصولات کشاورزی جلوگیری شود.

در بخش سیاست‌های گمرکی نیز با اعمال تعرفه و سود بازرگانی هدفمند می‌بایست ضمن تنظیم بازار داخلی و تأمین کسری بازارها، مانع آسیب دیدن بنیان‌های تولید داخلی شویم.

آیا اصولاً واردات محصولات کشاورزی نامطلوب است؟

مطلوب بودن یا نبودن واردات یک کالا بستگی به اهمیت آن کالا در زندگی مردم و وضعیت تولید کالای مشابه آن در داخل کشور دارد اگر کالایی به اندازه کافی و با کیفیت و قیمت مناسب در داخل مرزهای کشور موجود باشد ورود مشابه آن نامطلوب است اما به دلایلی همچون لزوم رقابت‌پذیری و آزادی انتخاب مصرف کنندگان می‌توان با شرایط و تعرفه‌های مناسب اجازه ورود اینگونه کالاها را داد اما این اجازه نباید بنیان‌های تولید داخل را تهدید کند.

اما اگر کالایی در سبد مصرفی مردم اهمیت دارد و در داخل کشور به اندازه کافی تولید نمی‌شود چاره نیست جز اینکه با نظارت بر کیفیت و سلامت و برنامه‌ریزی برای تأمین کسری بازار با تعرفه‌هایی که کمترین فشار را بر مصرف‌کنندگان داشته باشد اجازه واردات بدهیم.

به هر جهت بازارهای داخلی بخشی از داشته‌های ملی ماست و در وهله اول باید در اختیار تولید ملی قرار گیرد و واردات محصولات کشاورزی نباید باعث تهدید تولید داخلی شود اما این بدان معنا نیست که واردات محصولات کشاورزی را به طور کلی نفی كنیم.

علی‌رغم اینکه در عصر حاضر از رقابت در عرصه اقتصاد جهانی سخن بسیار گفته می‌شود اما می‌بینیم حمایت از محصولات کشاورزی حتی در بزرگترین و آزادترین اقتصادهای دنیا وجود دارد. دلیل این مسئله چیست؟

امنیت غذایی یک اصل استراتژیک در همه اقتصادهاست همان نکته‌ای که در آغاز صحبت مورد اشاره قرار گرفت و هیچ کشوری علی‌رغم تبادل محصولات مختلف حاضر نیست عمده محصولات غذایی خود را ولو با بهای پایین‌تر از خارج وارد کند.

آیا دلیل این امر ترس از تحریم محصولات غذایی است؟

نه لزوما اینچنین نیست به علاوه کشوری مانند آمریکا یا چین و ژاپن کمتر دغدغه‌ای به عنوان تحریم دارند اما به دلیل ماهیت محصولات کشاورزی که قابلیت افزایش تولید در کوتاه مدت ندارند و محدودیت در جابجایی و حمل و نقل آنها وجود دارد همواره نگرانی از تأمین کسری‌های بزرگ وجود دارد به عنوان مثال در چند هفته گذشته آتش سوزی در روسیه تأثیری شگرفی بر بهای برخی محصولات کشاورزی داشت که از این دست اتفاقات در دنیای امروز کم نیست و اینگونه مسائل ریسک وابستگی کشورها به محصولات غذایی خارجی را افزایش می‌دهد.