شانه خالی کردن مسئولین به بهانه کار فرهنگی!!

آنچه پیش روی دارید، متن جلسه سیزدهم مبحث «غیرت مؤمن» از سلسله جلسات درس اخلاق و معارف اسلامی آیت الله العظمی حاج آقا مجتبی تهرانی است.

 لازم به یادآوری است که متن، صوت و فیلم مباحث اخلاقی این مرجع تقلید بر روی پایگاه اطلاع رسانی ایشان به نشانی www.mojtaba-tehrani.ir در دسترس کاربران گرامی است.

اَعوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيم؛  بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبّ‏ِ الْعَالَمِين
وَ صَلَّی اللهُ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبينَ الطّاهِرين وَ لَعنَةُ اللهِ عَلی اَعدائِهِم اَجمَعين.
رُوِیَ عَن رَسولِ الله (صلّی الله علیه و آله و سلّم):
«إِنَّ الغَیرَةَ مِنَ الایمان » همانا غیرت از آثار ایمان است.

* مروری بر مباحث گذشته

بحث ما راجع به تربیت به معنای روش گفتاری و رفتاری دادن بود و گفته شد اولین محیطی که انسان در آن محیط روش رفتاری و گفتاری می‌گیرد، محیط خانوادگی است که در آن رابطه‌‌ها غالباً تنگاتنگ و بر محور محبت است. در آخر جلسه گذشته مطلبی را در باب تربیت عنوان کردم که برای تربیت به طور کلی از کجا باید شروع کرد؟ عرض کردم باید از ظاهر، شروع بشود. یعنی انسان از نظر ظاهر، هم خودش را مؤدب به آداب انسانی و الهی بکند، و هم آن کسی را که تحت تربیت اوست، که عبارت از فرزند است. پدر و مادر باید از ظاهر فرزند شروع کنند و او را به شکلی در بیاورند که شکل او، انسانی و الهی باشد، نه حیوانی. قهراً خودشان هم باید اینچنین باشند تا فرزند آنچنان بشود. عرض کردم در رابطه میان ظاهر و باطن، ظاهر به تدریج در باطن اثر می‌گذارد و به آن شکل می‌دهد. لذا اولین گام و بلکه می‌شود گفت منحصرترین راه برای اینکه شخص، انسانی و الهی بشود، همین است. یعنی باید از ظاهر شروع شود. البته این تذکر را هم دادم که ما بحثمان ظاهر و باطن است نه خِفاء و عَلَن. من تعبیر به سِرّ کردم، نه خفا و پنهان. بحث خفاء و علن نیست. این‌ها با هم اشتباه نشود. بحث ظاهر و باطن است.

* اخلاق، در گرو ادب است

در این رابطه به بعضی از روایات هم اشاره کردم که حالا یکی، دو روایت عرض می‌کنم و مطلب دیگری را می‌خواهم مطرح کنم. ما در روایت از علی (علیه السلام) داریم که می‌فرماید: « سَبَبُ تَزْکِیَةِِ الأَخلاق حُسْنُ الأَدَب » ادب نیکو، سبب تزکیه اخلاق است.

 نگاه کنید! علی (علیه السلام) مسئله ملکات نفسانیه را پیش می‌کشد. تعبیر می‌کند به «تزکیه اخلاق» که اگر انسان می-خواهد اخلاقش را تطهیر کند، رذایل اخلاقی را کنار بگذارد و متَّصف به فضایل اخلاقی بشود، می‌فرماید: سبب، «حُسنُ الأَدَب» است. بحث آداب ظاهری را پیش می‌کشد. یعنی همین مسائلی که ما از آن به کارهای ظاهری تعبیر می‌کنیم. در هر سه رابطه -دیداری‌، گفتاری‌ و مسئله رفتاری‌- باید خودش را تنظیم بکند.

گاهی در اصطلاح معنوی می‌گوییم خودش را مؤدب به «آداب شرعی» بکند. اهل معرفت مؤدب به «آداب انسانی» را هم دارند.

* رابطه ظاهر و باطن متقابل است

در این جلسه مطلبی را می‌خواستم مطرح کنم و آن این است که: رابطه مستقیم هست بین ظاهر انسان و باطن و اثرگذاری ظاهر روی باطن. عکس آن را هم داریم یعنی اثرگذاری باطن روی ظاهر، هر دو مورد هست. اینطور نیست به اینکه هر کدام از یکدیگر بیگانه باشند، یعنی اینطور نیست که ظاهرم از باطنم بیگانه شود و باطن از ظاهر بیگانه بشود، این هم نیست. من چند مورد روایت می‌خوانم بعد سراغ مطلب بعدی می‌روم. در یک روایتی از علی (علیه السلام) است که می‌فرماید: «لِکُلِّ ظاهِرٍ باطِنٌ عَلی مِثالِه فَمن طابَ ظاهِرُهُ طابَ باطِنُه وَ ما خَبُثَ ظاهِرُهُ خَبُثَ باطِنُه » برای هر ظاهری باطنی‌همانند ظاهر هست. پس هرکه ظاهرش پاک باشد باطنش نیز پاک است و هرکه ظاهرش پلید است، باطنش نیز پلید است.

اول اشاره به رابطه مستقیم دارد بعد می‌فرماید: آن کسی که ظاهرش صالح باشد، اثر می‌گذارد و باطن او هم بر ظاهرش اثر می‌گذارد و آن را به سمت صلاح می‌برد. کسی هم که ظاهرش پلید باشد آن هم اثر می‌گذارد و باطن او را هم پلید می‌کند. این حرف‌ها را خوب دقت کنید! چون من می‌خواهم گام به گام جلو بروم. اینطور نیست که اگر ظاهر فاسد باشد، ممکن است باطن صالح باشد. اتفاقاً از این طرف اگر باطن صالح شد روی ظاهر اثر می‌گذارد. قوی‌تر هم اثر می‌گذارد. این تأثیر بدون تردید است. از این طرف هم، ظاهر بر باطن اثر می‌گذارد.

* تاثیر باطن بر ظاهر قوی‌تر است

ما در این باب روایات متعدده داریم؛ مثلا از علی (علیه السلام) است که فرمود: «مَنْ حَسُنَتْ سَریرَتُه حَسُنَتْ عَلانِیَتُه » هرکس درونش نیکو باشد، ظاهرش نیز نیکو می‌گردد.

اینجا که تعبیر به سریره می‌کند، شبهه‌ای نیست که مراد همان باطن است. یا از امام صادق (علیه السلام) است: « إِنَّ السَّرِيرَةَ إِذَا صَحَّتْ قَوِيَتِ الْعَلَانِيَةُ  » وقتی درون سالم می‌شود، ظاهر نیرو می‌یابد.

چه بسا اشاره به این باشد که اگر باطن صالح باشد، اتفاقاً این اثرگذاری‌اش روی ظاهر خیلی بیشتر است، چون باطن توان‌مندتر است.

* می‌توان اعمال ظاهری را ترک کرد؟

این را مقدمتاً عرض کنم بعداً سراغ مطلب بعد می‌روم. الآن رابطه بین ظاهر و باطن را گفتیم. در اینجا یک مطلب هست که حالا اگر کسی باطنش را خوب کرد، دیگر کافیست؟ می‌تواند دست از اعمال ظاهری بردارد؟ چون همه برای باطن بود. می‌خواست باطناً آدم بشود، انسان بشود و الهی بشود. خوب دیگر وقتی که شدیم، پس اعمال ظاهریّه را کنار بگذاریم‌؟ یک همچنین چیزی می‌شود گفت؟ چون دو مورد در اینجا مطرح است؛ یکی این است که بگویند: آقا برویم باطن را درست بکنیم. نیازی نیست به ظاهر بپردازیم. این یک حرف خیلی سطحی است، ولی دومی که چرا باید وقتی به هدف رسیدیم همچنان به اعمال ظاهریّه ادامه دهیم؟ شبهه خیلی قوی‌تری است. ما که از راه ظاهر وارد شدیم و باطن را هم درست‌ کردیم، حالا که باطن درست شد دست از ظاهر برمی‌داریم.

* این حرف نشان از جهل گوینده دارد!

من اینجا جملاتی را از استادم  برای شما می‌خوانم. ایشان می‌فرماید: «بدان که هیچ راهی درمعارف الهیه پیموده نمی-شود مگر اینکه ابتدا کند انسان از ظاهر شریعت (که من جلسه گذشته این‌ها را گفته‌ام) و تا انسان مؤدب به آداب شریعت حقّه نشود هیچ یک از اخلاق حسنه از برای او به حقیقت پیدا نشود. و ممکن نیست که نور معرفت الهی در قلب او جلوه کند (قسمت اول مربوط به جنبه‌های انسانی است، آنجا که به «اخلاق حسنه» تعبیر می‌کند. دومی جنبه-های، بعد معنوی انسان را مدّ نظر دارد. ایشان این دو را جداسازی هم کرده‌است.) هیچ یک از اخلاق حسنه (که مربوط به بعد انسانی است) از برای او به حقیقت پیدا نشود و ممکن نیست که نور معرفت الهی در قلب او جلوه کند و علم باطن و اسرار برای او منکَشَف شود و پس از انکشاف حقیقت و بروز انوار معارف در قلب نیز مؤدب به آداب ظاهره خواهد بود.» می‌گوید حالا که از راه ظاهر وارد شدی و باطنت را هم تطهیر کردی و انوار معارف در قلبت آمد؛ باید باز هم پایبند به شرع باشی!

«پس از انکشاف حقیقت و بروز انوار معارف در قلب نیز متأدب به آداب ظاهر خواهد بود.» نباید از این ظاهر دست برداری! بعد می‌فرماید: «و از این جهت دعوی بعضی باطل است که به ترک ظاهر، علم باطن پیدا شود، یا پس از پیدایش آن به آداب ظاهره احتیاج نباشد.» ایشان هر دو مورد آن را آورده است. «و این از جهل گوینده است به مقامات عبودیت و مدارج انسانیت.» دوباره هر دو مورد آن را می‌گوید؛ هم مقامات پرستشی، هم مدارج انسانی، هر دو مورد را آورده است.
اولاً «برو دلت را صاف بکن، عمده آن است!» می‌گوید این حرف بی ربطی است و آن را کنار بگذار. دوم، حالا مثلاً «وقتی رفتی و توانستی درون خودت را اصلاح کنی، از آداب ظاهره شریعت وانسانیت دست بردار!» این را هم می-گوید که غلط است.

* اصلاح ظاهر؛ تنها محور تربیت

ابتدا از کجا شروع کنیم؟ از آداب ظاهری! ابتدای راه اینجاست. پدر و مادر! می‌خواهید بچه را تربیت‌ کنید؟ حالا که می‌خواهید به او روش بدهید - در هر محیطی که در بحث تربیت هست -  از اینجا باید شروع کنید، از ظاهر باید شروع کنید. بعد که روش گرفت، نباید رهایش کنی! خود تو هم همینگونه‌ هستی که نباید خودت را رها کنی! محور این است؛ این مسأله برای اینکه شخص، انسان بشود و الهی شود، محور است. محور اصلاً همین است، غیر از این نیست.

* کاری به ظاهر نداشته باش! یا برو دلت را صاف کن! غلط است

اینطور نیست که یک کسی باطن خوب داشته باشد، در عین حال ظاهر بدی داشته باشد. من این‌ها را می‌گویم چون اینها خیلی این‌ حرفها بر سر زبانها می‌گردد. می‌گویند: به ظاهرش نگاه نکن! باطن خوبی دارد. از آن طرف، می‌گوید برو دلت را صاف بکن!
* اگر ظاهر مهم نبود، چرا مقربترین بنده خدا(ص) خود را به سختی می‌انداخت؟
نمی‌شود! نمی‌شود! اگر می‌شد عقل کل عالم وجود، مقرب‌ترین شخص به خدا که انسانی ما فوق او نبود، خوب او که دست برنمی‌داشت! اینقدر مقید به آداب ظاهره بود - چه از نظر انسانی‌اش، چه ازنظر الهی‌اش - که خدا خطاب به او فرمود: « طه، ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى‏ » ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که تو خود را به سختی بیاندازی؟
خودت را چرا اینقدر به زحمت می‌اندازی؟ این مرز دارد. حد دارد. پیغمبر اینقدر ملتزم بود. این مسأله است.
 
* ملکات خوب هم از بین رفتنی‌اند

از کجا شروع شود؟ از ظاهر؛ چه پدر، چه مادر و چه بچه‌؛ چه شکل ظاهری‌، چه گفتار و چه کردار. از اینجا باید شروع کنی تا بعد به تدریج در درون تو ملکه شود. تازه این را به شما عرض کنم اینگونه نیست که ملکات زائل نشود؛ بلکه ملکات زائل می‌شود. اگر یک کسی یک رذیله‌ای مثل حرص، کبر و امثال این‌ها در او بود، چگونه آنها را مداوا کند وقتی که قابل زائل شدن نیست؟! اصلاً اگر این‌ها قابل معالجه نبود، این همه دستورات که نبود! ملکات هم زائل می-شود. هیچ فرقی هم بین ملکه سیئه و حسنه نیست. ملکه انسانی یا ملکه الهی هم که باشد اگر از اعمال ظاهریه دست برداری، این ملکه زائل می‌شود و از بین می‌رود. یک رابطه تنگاتنگ بین ظاهر و باطن است که من روایاتی را که هر دو طرف این مسأله را داشت خواندم.

 این حرف یعنی چه؟! گاهی به گوشمان می‌خورد که: «باید برای اصلاح جامعه، کار فرهنگی کرد.» چقدر ظاهر این جمله قشنگ است!! ولی یعنی چه؟ یعنی باید از اعمال ظاهریه دست برداریم؟! اگر منظورشان این است، جواب ما را بدهند که این همه آیات و روایات در باب امر به معروف و نهی از منکر، مربوط به ظاهر است یا مربوط به باطن است؟ امر به معروف و نهی از منکر از اهمّ واجبات در اسلام است. این مربوط به ظاهر است یا باطن؟ اینجا می‌توانی ما را دور بزنی؟ اینها از اهم واجبات است و جزو اعمال ظاهریه است.

* تنها راه اصلاح خود و جامعه، اصلاح ظاهر است

اصلاح جامعه از اینجاست. ما در فرهنگ اسلام این را داریم و حتی بُعد معرفتی هم همین است، که من فرمایشات استادم (رضوان الله تعالی علیه) را خواندم و حتی ایشان فرمودند: سیر معرفتی آن هم به این است. آن کسی که می-خواهد سیر باطنی بکند، تا این‌ها نباشد، نمی‌تواند سیر کند. چه رسد بخواهیم جامعه را از نظر ظاهر اصلاح بکنیم، که اساساً به ظاهر بستگی دارد. راهی جز این نیست. از همین راه باید وارد شد. امر به معروف و نهی از منکر همه مربوط به ظواهر شریعت است. اینکه ما حتی جرأت نمی‌کنیم لساناً هم چیزی بگوییم، یک بحث دیگری است.

* شانه خالی کردن مسئولین به بهانه کار فرهنگی

حالا یک راه حمل به صحت آن این است که بگوییم عدم معرفت به فرهنگ اسلام است، لذاست که از این حرفها زده می‌شود. ولی اگر با یک دید عرفی بخواهیم این حرف‌ها را بررسی کنیم، و ریشه‌یابی بکنیم، ببینیم از دهان چه کسانی در می‌آید؟ می‌بینیم از دهان افرادی در می‌آید که  مسئولیت دارند عملاً جامعه را اصلاح بکنند. با اینکه مسئولیت دارد که عملاً جامعه را اصلاح بکند، توپ را در زمین دیگری می‌اندازد. می‌گوید: این کار فرهنگی لازم دارد. برویم جلوتر سر از کجا در می‌آورد؟ چرا شانه خالی می‌کند؟ هر کس می‌خواهد باشد، من به شخص کار ندارم. هر کس مسئولیت دارد که جامعه را عملاً اصلاح کند و این را بگوید که «کار، فرهنگی است.» و از عهده خودش خارج بکند، اگر با یک دید عرفی نگاه بکنیم شاید سر از این در بیاورد که شاید یک سری اهداف شیطانی دارد و می‌خواهد آن کسانی که مثلا لاابالی هستند از او روگردان نشوند و یک جاهایی که - مثلا فرض کنید در تأیید او - احتیاج به آن‌ها هست‌، از آنها بهره بگیرد. آدم اگر بخواهد عمیق روی این‌ها فکر بکند، به اینجا می‌رسد و الا این حرفها قابل انکار نیست که اصلاح جامعه، از ظاهر شروع می‌شود. آقا! شرعاً وظیفه‌تان این است.

* تا سر به سنگ لحد بخورد، باید این آداب ظاهری حفظ بشود

در نتیجه می‌خواستم این را عرض کنم که در باب تربیت - چه فرد و چه جامعه - باید از ظاهر شروع بشود. نقطه شروع از آنجاست. مؤدب شدن به آداب انسانی و آداب الهی، از اینجاست. این است که روی باطن اثر می‌گذارد. وقتی هم که اثر گذاشت دستت را روی هم نگذار! بدان که این زائل می‌شود. تا سر به سنگ لحد بخورد، باید این آداب ظاهری در جامعه حفظ بشود و الا جامعه رو به فساد خواهد رفت.

* راه عملی مقدم بر کار فرهنگی است، بلکه زمینه ساز است

لذا مهم همان مطلب گذشته، یعنی مسئله شعور و عمل است. نمی‌گوییم کار فرهنگی نه! کار فرهنگی باید باشد ولی درجای خودش. و اینکه کار فرهنگی موجب نمی‌شود که ما از راه عملی بی‌نیاز بشویم. راه فرهنگی رفتن ما را بی‌نیاز نمی‌کند از راه عملی؛ بلکه راه عملی مقدم است بر آن راه بلکه برای اینکه کار فرهنگی مؤثر واقع بشود، این راه زمینه-ساز است.
اللهم صل علی محمد و آل محمد

منبع: پایگاه اطلاع رسانی حضرت آیت الله العظمی حاج آقا مجتبی تهرانی