تجربه سال پیش و چالش در دهه چهارم (آسیب شناسی)

آسیب شناسی فرهنگی اجتماعی


1- بستر اجتماعی

از حدود دو هفته قبل از انتخابات 22 خرداد 1388 با داغ شدن فضای تبلیغات و رقابت‌ها و فارغ از روند و نتایج سیاسی انتخابات،نشانه‌های اولیه از فرایندهای ناهنجاری اجتماعی (در محتوای غیر اخلاقی و نامناسب برخی از شعارها، نمادها، تبلیغات و رفتار بخش قابل توجهی از هواداران برخی از نامزدها)ذهنم را به خود مشغول کرده بود که با تذکر هوشمندانه رهبر معظم انقلاب درباره مراقبت از ناهنجاری‌ها در هیجانات و حضور خیابانی کاروان‌های تبلیغات انتخاباتی و با مشاهده مستقیم برخی رفتارها و ادبیات نامانوس با «فرهنگ و ازش‌های دینی و اخلاقی و ایرانی» در تهران و دوقطبی شدن فضای رقابت انتخاباتی تحت تاثیر مناظره‌ها و شبکه‌های اجتماعی این دغدغه ذهنی من بیشتر شد به گونه‌ای که نگرانی جدی خود را از احتمال بروز مشکلات ناشی از تحریک پذیری اجتماعی حتی پس از انتخابات را در روزهای قبل از انتخابات به برخی از دوستانم ابراز می‌کردم هر چند بروز عواطف و هیجانات توام با گفتمان و اوج گیری تبلیغات و رقابت‌ها در انتخابات از پدیده‌های طبیعی محسوب می‌شود و در بیش از بیست انتخابات قبلی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این مساله تجربه شده بود (با کمیت و کیفیت بعضا متفاوت) و به طور محدود و نسبی در برخی از انتخابات گذشته و نیز اجتماعات سیاسی (مانند رقابت انتخاباتی در دوم خرداد 1376 رخدادهای 18 تیر 1378 و برخی از اعتراضات محلی اجتماعی در برخی از شهر‌ها در دهه‌های دوم و سوم) ناهنجاری‌های رفتاری اجتماعی در گستره‌های متفاوت و کمتر بروز کرده بود اما فضای ذهنی و اجتماعی مستعد تحریکات سیاسی و "رفتارهای نامانوس با فرهنگ وارزش ها" هر چند در بین بخش محدود و خاصی از جوانان و اقشار جامعه بارزتر از قبل بود که علاوه بر محرک‌های سیاسی و اقتصادی رویکرد اعتقادی،فکری و عاطفی را در گفتار و رفتار نامناسب بروز می‌داد.

فاصله‌گیری نسبی در رفتار‌های تبلیغاتی و رقابتی انتخاباتی از الگو‌های گذشته به رغم رشد کمی و کیفی مشارکت اجتماعی مشارکت اجتماعی در انتخابات و نابسامانی در الگو سازی فرهنگی و اجتماعی متناسب با ارزش‌های معنوی، دینی و بومی از پدیده‌های مشهود در فضای بخش قابل توجهی از تهران و برخی دیگر از شهر‌ها بود که برخی از نخبگان ذی نفع در رقابت‌ها به طور نسبی (مستقیم یا غیر مستقیم) تحت تاثیر این فضا برای بهره برداری انتخاباتی با همراهی یا سکوت به آن دامن می‌زدند و البته زمان و شرایط مساعد برای اقدامات ایجابی و اصلاحی نیز با توجه به ماهیت فرهنگی و اجتماعی (فراسیاسی) این ناهنجاری‌ها فراهم نبود.

2- محرک سیاسی

کانون‌های توطئه خارجی و فتنه‌های داخلی با بذر افشانی بر بستر اجتماعی و بهانه جویی از برخی از اشتباهات موثر سیاسی و با شگردهای گوناگون عملیات روانی و تحریکات سیاسی، اقدامات اولیه قبل از انتخابات را با برخی از رفتارهای در روز انتخابات (مانند برنده قبل از شمارش آرا) و پس از انتخابات (القاء تقلب، بی اعتمادی و تردید) تداوم، افزایش و گسترش دادند و با تمرکز بر برخی ضعف‌های اطلاع رسانی و اقناع عمومی و به کمک رسانه‌های بیگانه و شبکه سازی نفوذ به لایه‌های اجتماعی، اعتراضات را از مسیر قانونی به پرخاشگری، آشوب و بحران سازی سیاسی، امنیتی سوق دادند. هرچند با مرور با کنار رفتن پرده‌های ابهام و تردید از یک سو و کنترل و افشای کانون‌های توطئه و فتنه از سوی دیگر با روشنگری و تدابیر رهبر فرزانه و حضور آگاهانه مردم در صحنه، یارگیری اجتماعی شبکه‌های سیاسی فتنه و توطئه کاهش یافت ولی آسیب پذیری اجتماعی بخش از جامعه از الگوهای رفتاری و هنجاری غلط واقعیتی تلخ در برخی از عرصه‌ها بود.

3- کالبد شکافی سیاسی

در کالبد شکافی سیاسی کانون‌های اصلی توطئه و فتنه (خارجی و داخلی) وقایع پس از انتخابات و نیز برخی از اشتباهات و خطاها (به طور محدود) تحلیل‌های متعدد و مکرر مطرح شده است که جامع ترین، عمیق ترین و دقیق ترین تبیین‌ها را مقام معظم رهبری در چندین فراز طی یک سال گذشته در ریشه یابی سیاسی فتنه‌ها و توطئه‌ها و هشدارها نسبت به خطاها داشته‌اند ولی مجال بررسی بستر فرهنگی و اجتماعی که مهیای بذر افشانی توطئه گران و فتنه گران سیاسی گردید کمتر و به ندرت توسط نخبگان مطرح شده است و به عبارت دیگر به موازات کالبد شکافی سیاسی هنوز کالبد شکافی فرهنگی و اجتماعی رخدادها و فتنه‌ها در فضای علمی، رسانه‌ای و در کانون مدیریتی و نخبگی و فرهنگی پردازش جدی نشده است.

4-کالبد شکافی فرهنگی و اجتماعی

سوء استفاده، فتنه گری و توطئه خارجی بدون وجود زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی محقق نمی‌شود (موفق یا ناموفق) و لذا ریشه‌های فکری، اعتقادی، آموزشی، تربیتی و عاطفی و آسیب پذیری‌های شخصیتی و اجتماعی برخی از افراد برای مشارکت پذیری در ناهنجاری‌ها و آشوب‌های سیاسی، اجتماعی و ملی از قبیل موارد ذیل (از مصادیق وقایع و رخدادهای انتخابات و پس از آن) تحت تحریکات سیاسی باید با نگاه جامعه شناختی و فرهنگی فارغ از تعلقات سیاسی و منافع فردی و گروهی در پژوهش و مطالعه نخبگان و گروه‌های مرجع فرهنگی و اجتماعی قرار گیرد زیرا این پدیده علاوه بر علل و عوامل سیاسی ناشی از عوارض آسیب پذیری فرهنگی و اجتماعی در بخشی از جامعه است:

الف: غلبه احساسات و هیجانات بر نگرش فکری و عقلانی و حقیقت جویی (ضعف بصیرت)

ب: رسوخ ادبیات و الگوی گفتاری مغایر با موازین دینی و اخلاقی در اجتماعات و اعتراضات (تنزل از نقد سازنده به رفتار تخریبی)

ج: توسل به پرخاشگری و خشونت اجتماعی (فقدان الگوی کاربرد انر‍ژی مازاد سیاسی و هیجانات انتخاباتی و اعتراضی)

هـ: آسیب به اموال عمومی و تعرض به امنیت و حریم شهروندان

و: اختلال در نظم و آرامش عمومی مردم و امنیت روانی جامعه

ز: مشارکت آگاهانه یا ناآگاهانه (هر دو نوع )در ساخت، ترویج و پذرش شایعه، تهمت، دروغ، و رواج بی اعتمادی

ح: فاصله اعتقادی از مبانی و اصول و تعالیم ارزشی اسلام در شعارها، نمادها و رفتارها

ط: فاصله اعتقادی و ضعف التزام و وفاداری به قانون اساسی و آرمان‌ها در هنجارها

ی: رفتارهای مغایر با انسجام اجتماعی وصیانت از وحدت و امنیت ملی

ک: تزلزل در ساختار و هویت انقلابی و صیانت از منافع ملی در برابر شبکه‌های رسانه‌ای و سیاسی بیگانه

ل: کمرنگ شدن انصاف، معنویت، حق مداری و عدالت رفتاری و سیاسی در هنجار‌های رقابتی و تبلیغات جمعی از هواداران و حامیان

5- فرهنگ و جامعه سازی

مصونیت سازی فرهنگی و اجتماعی جامعه و نظام سیاسی در برابر فتنه پذیری و توطئه پذیری راهبردی بنیادی است که علاوه بر تدابیر سیاسی در بازدارندگی از تکرار وقایع تلخ گذشته در آینده، اولویت و اهمیت دارد. به عبارت دیگر اگر جبران کم کاری ها، ضعف‌ها و آسیب‌های فرهنگی و اجتماعی و نیز مقابله کار آمد فکری و فرهنگی با تهاجم و شبیخون فرهنگی دشمنان که رهبر هوشمند و آینده نگر انقلاب پس از اعلام نهضت فرهنگی از سال های قبل (به ویژه در دهه سوم) بر آن تاکید داشتند از سوی مسئولان و برنامه ریزان نهادها، نخبگان و گروه‌های مرجع کشور جدی گرفته می‌شد به طور حتم به رغم تلاش توطئه گران و فتنه گران بروز برخی خطاها زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی مناسب برای وقوع ناهنجاری ها، آشوب‌ها و حوادث به شدت کاهش می‌یافت.

عبور جامعه و نظام با تدابیر و اهتمام رهبری و حضور مردم در صحنه‌ها از رخداد‌های سال قبل فرصت مناسب برای بررسی و رویکرد راهبردی و همت مدبرانه به بازیابی و نوسازی ساختارها، هویت‌ها و سامانه‌های بازتولید فرهنگ و جامعه سازی اسلامی و ایرانی است و این اقدام بنیادی در گرو کار آمدی و ژرف اندیشی منتقدان، نهادهای مدنی و متولیان عرصه‌های دینی، فکری و آموزشی، هنری،رسانه‌ای و تبلیغاتی می‌باشد.

دستاوردهای عینی و منسجم فرهنگ و جامعه‌سازی اسلامی موفق‌ترین راهکار در ارتقا و شاخص‌های کمی و کیفی مردم سالاری دینی و پیروزی استراتژیک در برابر جنگ نرم دشمنان با آسیب زدایی جامعه از فتنه پذیری و توطئه پذیری و سواستفاده‌های سیاسی و غیرسیاسی است لذا کارکرد منسجم نهادها و نظام فرهنگی ـ اجتماعی از چالش های اصلی دهه چهارم است.

منبع: خبرآنلاین