بانكي براي پاسخگويي به بيماران نيازمند
چند هفتهاي است كه بانك عمومي خون بندناف در سازمان انتقال خون ايران افتتاح شده است تا پاسخگوي بيماران نيازمند به اهداي سلولهاي بنيادي از جمله به مبتلايان سرطان خون، تالاسمي و غيره باشد، اما ايران قريب به 19 سال است در بيمارستان شريعتي بانك خون بندناف را راهاندازي كرده و تاكنون هم 30 پيوند از اين طريق انجام داده است.
متاسفانه اطلاعرساني در اين حوزه از علوم كه كاربردهاي وسيعي در درمان بيماريها دارد صورت نگرفته و سوالات زيادي هم در ذهن مردم در اين رابطه وجود دارد كه يكي از مهمترين سوالات اين است كه آيا نگهداري سلولهاي بنيادي خون بندناف با هزينههاي بالاي خود تاثيري هم در درمان بيماري خود فرد دارد؟ با دكتر كامران علي مقدم معاون پژوهشي مركز تحقيقات خون، انكولوژي و پيوند مغز استخوان بيمارستان شريعتي، همصحبت شدهايم تا به اين سوالات پاسخ دهيم.
خون بندناف چيست و چه اهميتي دارد؟
خون بندناف خوني است كه پس از تولد نوزاد در جفت باقي ميماند. در زمان بارداري اين خون براي ادامه حيات و سلامت وي لازم است، اما پس از تولد جفت و خون آن به عنوان يك بافت اضافي به دور انداخته ميشود كه حاوي سلولهاي زيادي است. مشاهده شده است كه اين خون حاوي تعداد زيادي سلولهاي بنيادي هستند كه مزاياي بسياري نسبت به سلولهاي بنيادي ديگر دارند. از جمله اين مزايا اين كه چون هنوز اين سلولها برخوردي با محيط خارج پيدا نكردهاند، اولا آلوده نبوده و ثانيا از نظر ايمني پاسخهاي ايمني ناخواسته كمتري را ايجاد ميكنند چرا كه هنوز نابالغ هستند.
چرا به اين سلولها، بنيادي گفته ميشوند؟
به علت اين كه اين سلولها منشاء بقيه سلولهاي بدن هستند و داراي 2 خاصيت بوده يكي اين كه ميتوانند يك سلول شبيه خود بسازند و ديگري هم اين كه توانايي تكثير و تمايز به سلولهاي بالغتر را دارند و در نهايت منبعي براي حفظ حيات انسانها هستند كه انسان با مجموعهاي از سلولها متولد ميشود كه مرتب پير شده و از بين ميروند كه بايد منبعي براي ترميم و جايگزيني آنها وجود داشته باشد. سلولهاي بنيادي شبيه سلولهاي جنيني عمل ميكنند و توانايي تكثير و تمايز داشته و ميتوانند حالت طبيعي بدن را حفظ كنند.
آيا تعداد اين سلولها متغير است؟
بله! تعداد سلولهاي خون بندناف متغير است كه بستگي به وزن نوزاد و تعداد بارداري مادر دارد. به طور معمول بندناف به اندازهاي سلول دارد كه در اكثر موارد براي پيوند به يك فرد 20 تا 40 كيلويي كافي است و در 20 تا 30 درصد موارد هم آنقدر سلول وجود دارد كه ميتوان به يك فرد 60 تا 70 كيلويي پيوند زد.
سلولهاي بنيادي در درمان كدام بيماريها كاربرد دارد؟
تمامي بيماريهايي كه ميتوان با پيوند مغز استخوان درمان كرد. يعني در انواع بيماريهاي سرطان خون و تالاسمي با پيوند سلولهاي بنيادي خون بندناف هم امكان درمان وجود دارد. به اين صورت كه گاهي اوقات در پيوند سلولهاي بنيادي، دهنده مناسب براي بيمار در خانواده خود پيدا نميشود كه در بيماريهايي مانند سرطان ميتوان به جاي آن از سلولهاي بنيادي بندناف غيرخويشاوند استفاده كرد. چرا كه اين سلولها نابالغ بوده و واكنشهاي ناخواسته پيوند در آن كمتر اتفاق ميافتد. بنابراين واكنش ناخواسته پيوند عليه بدن ميزبان در پيوند خون بندناف كمتر رخ ميدهد و يا درمان بيماران تالاسمي اگر «HLA» فرد بيمار به برادر و خواهر خود نخورد ميتوان از بندناف غيرخويشاوندي كه «HLA» آن با بيمار تطبيق كند، استفاده كرد. همچنين ميتوان از سلولهاي بنيادي در درمان بيماريهاي نقص ايمني كه نوزاد با اين نقص مادرزادي متولد ميشود استفاده كرد.
آقاي دكتر آيا امكان استفاده از خون بندنافي كه يك فرد براي درمان بيماري خود نگه ميدارد، وجود دارد؟
اين مساله در بانكهاي خون بندناف عمومي و خصوصي مطرح است. از ذخيره بانكهاي عمومي خون بندناف ميتوان براي هر بيماري استفاده كرد. اما بانكهاي خصوصي بندناف عليرغم اين كه در برخي كشورهاي دنيا گسترش پيدا كردهاند، اما هنوز جايگاه علمي خيلي قوي ندارند چون شانس اين كه يك فرد تا سن 15 تا 20 سالگي كه امكان نگهداري خون بندناف به لحاظ استاندارد وجود دارد دچار بيماري شده تا از آن براي پيوند در جهت درمان استفاده كند بسيار پايين است. به عنوان مثال در سرطان خون (لوسمي حاد) چنانچه 100 هزار نفر خون بندناف خود را نگه دارند شايد از اين بين تنها 5 نفر مبتلا شده و با اما و اگر بتوانند پيوند موفقيتآميزي داشته باشند كه در سنين زير 20سال سن اين رقم يك در 100 هزار نفر است.
از سوي ديگر پيوندي كه از خود به خود انجام ميشود چندان ارزش بالايي ندارد. به علت اين كه آن چيزي كه لوسمي را كنترل ميكند همان واكنشهاي پيوند عليه ميزبان است كه اين واكنشها هم در پيوند از يك فرد ديگر ايجاد ميشود. به طوري كه سلول سرطاني را كنترل كرده و آن را در يك قفس زنداني ميكند تا مانع رشد سلول شود. همچنين اين نوع پيوند در درمان بيماريهاي ژنتيكي مانند تالاسمي هم به هيچ عنوان ارزش ندارد چرا كه همان اختلال ژنتيكي كه در سلول خونساز فرد وجود دارد همان اختلال در سلولهاي خون بندناف وجود دارند بنابراين نميتوان هيچ چيزي را اصلاح كرد.
از اينرو بانكهاي خصوصي آنقدر هم جنبه علمي ندارند و از سوي مجامع علمي مورد قبول واقع نشدهاند، اما به علت بحثهاي تجاري و اقتصادي، طرفداراني هم پيدا كرده است به طوري كه در حال حاضر بانكهايي هم در آمريكا و اروپا شكل گرفتهاند اما هنوز از آنها استفاده چنداني نشده است.
چند سال امكان نگهداري خون بندناف وجود دارد؟
از نظر تئوري و استانداردهاي پذيرفته شده 15 تا 20 سال امكان نگهداري وجود دارد به طوري كه از تاسيس اولين بانكهاي دنيا 20 سال هم نميگذرد و مطالعات در اين زمينه براي نگهداري بيشتر همچنان ادامه دارد. اولين بانك خون بندناف عمومي در شهر نيويورك در سال 1992 تاسيس شده و بانكهاي بعدي در دوسلدورف آلمان، ميلان ايتاليا و پاريس فرانسه شروع به كار كردهاند.
همچنين اولين پيوند خون بندناف در جهان در اكتبر 1988 در كشور فرانسه براي كودكي دچار كمخوني فانكوني انجام شده است و پس از 22 سال طبق گزارشهاي موجود اين فرد بدون مشكلات خوني و ايمونولوژيك در سلامت كامل به سر ميبرد. در حال حاضر هم پيشبيني ميشود بيش از 250 هزار خون بندناف در بانكهاي دنيا ذخيره و بيش از 5 هزار پيوند تا سال 2008 انجام شده است.
بنابراين اعضاي خانواده كسي كه خون بندناف را نگه داشتهاند امكان استفاده را دارند؟
براي هر يك از خواهر و برادرها 25 درصد شانس استفاده از خون بندناف وجود دارد. در بيمارستان شريعتي از خون بندناف تاكنون حدود 30 پيوند را انجام دادهايم البته در خانوادهاي كه يكي از فرزندان دچار بيماري شود چنانچه HLA برادر و يا خواهرش به وي بخورد ديگر نيازي به نگهداشتن خون بندناف نيست چرا كه ميتوان از منابع ديگر سلولهاي بنيادي مانند مغز استخوان و يا خون محيطي استفاده كرد. اما مواردي هم وجود داشته كه خواهر و برادري در يك خانواده بيمار بوده و نيازمند پيوند سلولهاي بنيادي هستند و مادر هم باردار است پس از زايمان، خون بندناف نوزاد نگهداري شده و پس از تطبيق HLA با خواهر يا برادر بيمار و با توجه به اين كه فرصتي نباشد تا بچه بزرگ شده و از منابع ديگر سلولهاي بنيادي استفاده شود، پيوند از طريق سلولهاي بنيادي خون بندناف انجام شده است.
آقاي دكتر ايران از كدام نوع پيوندها براي درمان بيماران استفاده ميكند؟
19 سال است كه از منابع سلولهاي بنيادي مغز استخوان و خون محيطي در مركز پيوند بيمارستان شريعتي جهت درمان بيماران استفاده ميشود. همچنين از منبع خواهر و برادر يكسان نيز پيوندهايي صورت گرفته است. معمولا هم در پيوندهاي خون بندناف از بانك موجود در بيمارستان شريعتي بهره بردهايم. اما تنها منبعي كه تاكنون از آن استفاده نكردهايم پيوند از غريبه است كه به علت عدم دسترسي به بانكهاي جهاني بوده است كه بوروكراسيهاي اداري شديد و پيچيده و عدم حواله آسان پول از بانكهاي ايراني به خارج از كشور از جمله دلايل ديگر آن است. بانكهاي جهاني براي اهداي هر خون بندناف 30 تا 40 هزار دلار هزينه دريافت ميكنند كه اين هزينه هم تنها براي نگهداري است اما بيماران ايراني توانايي پرداخت اين هزينه را ندارند كه وجود بانكهاي تامينكننده در سطح وسيع در داخل كشور اين مشكلات را حل خواهد كرد.
