نگاهی به راهبردها و موانع مدیریت مصرف انرژی

به مناسبت ابلاغ سیاست‌های كلی اصلاح الگوی مصرف

ضرورت استفاده منطقی از انرژی

انرژی یكی از مهمترین نهاده‌های توسعه و از عوامل اصلی تولید است. تأمین امنیت عرضه انرژی در دنیا از مسائل استراتژیك پیش روی تمامی دولت‌ها می‌باشد. در كنار محور مدیریت سمت عرضه انرژی،‌ بخشی كه در كشور ما كمتر نامی از آن به‌میان می‌آید، مدیریت سمت تقاضای انرژی است. در حالی‌كه مدیریت تقاضای انرژی و تلاش در جهت استفاده بهینه از آن در تمامی كشورهای پیشرفته دنیا از مهم‌ترین عوامل پیشرفت صنعتی پایدار بوده است. رابطه تنگاتنگ انرژی و محیط ‌زیست،‌ توجه به مقوله بهینه‌سازی مصرف انرژی را عمق بیشتری بخشیده است. با توجه به قیمت حامل‌های انرژی در داخل كشور، یارانه پرداختی دولت، محدودیت منابع فسیلی، رشد بالای مصرف سالانه انواع حامل‌های انرژی در ایران، عدم كارایی فنی و اقتصادی مصرف انرژی، امكان صادرات فرآورده‌های نفتی در صورت صرفه‌جویی و مشكلات مرتبط با محیط زیست ناشی از مصرف غیر منطقی و ناكارای سوخت، بهینه‌سازی مصرف انرژی در كشور تبدیل به یك ضرورت شده است.

توسعه پایدار توسعه‌ای است انسان‌محور و بر پایه دانش كه با استفاده صحیح و بهینه از تمامی منابع و امكانات موجود و انجام برنامه‌ریزی و داشتن بینشی بلندمدت، با تأكید بر برنامه‌های اجرایی واقع‌بینانه تحقق می‌یابد. توسعه دانش عمومی و تخصصی، بهینه‌سازی مصرف انرژی و همچنین استانداردسازی مصرف آن در بخش‌های مختلف مصرف‌كننده از مهم‌ترین روش‌های كنترل مصرف حامل‌های انرژی و صیانت از سرمایه‌های ملی است. با توجه به مبالغ پرداختی در بخش یارانه‌های انرژی در كشور،‌ بازار بزرگ صنعت بهینه‌سازی مصرف انرژی در ایران نیاز به توسعه،‌ برنامه‌ریزی و نگرشی راهبردی دارد.

اجرای صحیح و اصولی برنامه‌های بهینه‌سازی مصرف حامل‌های انرژی كه آثار آن در تمامی زیر بخش‌های اقتصاد ملی و بهبود محیط‌زیست ملموس است، در تأمین سیاست‌های راهبردی كشور در سطوح ملی و بین‌المللی نقشی تعیین‌كننده‌ دارد. ضرورت و اهمیت انرژی در ساختار و ثبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی كشور از یك سو و آگاهی از این نكته كه منابع انرژی فسیلی در دسترس نسل كنونی پایان‌پذیر بوده از سوی دیگر، مبنای توجهات خاص و عمده در چند سال گذشته به انرژی بوده است. تشكیل شركت بهینه‌سازی مصرف سوخت و همچنین سازمان بهره‌وری انرژی در كشور در این راستا بوده است.

با نگاهی به آمار و اطلاعات موجود درباره فاصله شدت مصرف انرژی در ایران با كشورهای توسعه‌یافته، مصرف ناكارای انرژی در كشور بیشتر به چشم می‌آید كه از مهم‌ترین دلایل آن بازده پایین فناوری‌های تبدیل انرژی و فرهنگ غیرصحیح مصرف انرژی است. علاوه بر آن فرسودگی تجهیزات، قدیمی بودن فرایند‌های تولید، عدم توجه به فعالیت‌های تحقیقاتی و پژوهشی در واحدهای صنعتی، استفاده از تجهیزات و لوازم خانگی با كارایی كم و فرهنگ ناصحیح استفاده از انرژی در بخش ساختمان و تكنولوژی‌های پایین خودروهای تولیدی در كشور از عوامل مهم مصرف غیرمنطقی انرژی در بخش‌های مختلف كشور هستند.

بسیاری از كشورهای صنعتی و پاره‌ای از كشورهای در حال توسعه سال‌هاست در مواجهه با بحران انرژی، سیاست‌ها و مكانیزم‌هایی را در زمینه صیانت و صرفه‌جویی مصرف انرژی اعمال نموده‌اند. همچنین اقدامات اجرایی چه در سطح ملی و منطقه‌ای و چه در سطح بین‌المللی در دستور كار این كشورها قرار گرفته است. به‌طور كلی در این كشورها،‌ سیاست‌ها و مكانیزم‌ها در زمینه‌های مختلف حمل و نقل، صنایع، مصارف بخش ساختمان و لوازم خانگی و شیوه‌های تولید انرژی به‌گونه‌ای همه‌جانبه اجرا شده و با بهبود آن‌ها توانسته‌اند به روش‌های مؤثرتری برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی به روش‌های مناسبی برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی و همچنین كاهش آسیب‌های زیست‌محیطی دست یابند.

برای بسیاری از این كشورها دهه‌های 1970 و 1980 دوره عطفی برای مدیریت بهتر و برنامه‌ریزی كارآمدتر مصرف انرژی در توسعه اقتصادی و بخش‌های صنعتی، حمل و نقل و ساختمان بوده است. علت این امر و توجه خاص به مسائل صرفه‌جویی انرژی و نیز تدوین سیاست‌ها و به‌كارگیری مكانیزم‌های لازم برای این منظور، به‌طور عمده‌ ناشی از شوك اول نفتی،‌ ضرورت‌های تأمین امنیت انرژی، افزایش قیمت حامل‌های انرژی در سطح جهانی و اثرات مخرب زیست‌محیطی به‌كارگیری انرژی‌های فسیلی بود. اكنون از نظر مسائل زیست‌محیطی مصرف سوخت‌های فسیلی به سطحی مازاد بر تحمل طبیعی كره زمین رسیده و پدیده‌های مخرب جدیدی چون تراكم گازهای گلخانه‌ای و تحلیل لایه اوزن را به‌وجود آورده است. از این روست كه كشورهای صنعتی اكنون در كنار تلاش برای استفاده از انرژی‌های نو، هم‌زمان مكانیزم‌های مهار مصرف انرژی فسیلی را مورد توجه قرار داده و صاحبان صنایع، سازندگان ساختمان‌های اداری و تجاری و بالأخره ساكنان ساختمان‌های مسكونی را با استفاده از روش‌های گوناگون به رعایت اصول استفاده كارآمد‌تر از انرژی تشویق می‌كنند. بسیاری از این تمهیدات مستلزم هزینه‌های ناچیزی بوده و بعضاً با ارتقای آگاهی‌های عمومی صورت می‌پذیرند. دولت‌ها علاوه بر این، برای تشویق مردم به استفاده از راهكارهای كارآمد، خود را موظف به فراهم‌ نمودن وام و تسهیلات مالیاتی كرده‌اند.

سیاست‌های اصلی كشورها در زمینه مدیریت مصرف انرژی

نقطه عطف در برنامه‌های انرژی كشورهای صنعتی، تحریم نفتی كشورهای غربی از طرف اعراب بعد از جنگ با اسرائیل در سال 1973 بود. این تحریم باعث افزایش شدید قیمت محصولات نفتی و نیز آگاهی واقعی سیاست‌مداران كشورهای غربی بر لزوم منطقی نمودن مصرف انرژی در چارچوب راهبردهای مدون در كلیه بخش‌ها شده و تلاش‌های جدی برای تدوین و پیاده‌سازی برنامه‌های مصرف بهینه انرژی در این كشورها آغاز گردید.

افزایش مشكلات زیست‌محیطی و تهدیدهایی كه مصرف انرژی برای زندگی انسان‌ها در زمین به‌وجود می‌آورد، به‌عنوان موتور محرك ثانویه باعث افزایش اهمیت مصرف بهینه انرژی گردید. این موضوع، به‌خصوص پس از عقد پیمان كیوتو، به شكل مدون در چارچوب برنامه‌های مصرف انرژی در كشورهای صنعتی تعریف شد و به‌عنوان یكی از شاخص‌های اصلی توسعه پایدار تعیین گردید.

سیاست‌های اصلی كشورها در زمینه بهینه‌سازی و مدیریت مصرف انرژی عبارتند از:

• حفظ امنیت تولید و عرضه انرژی
• توسعه پایدار بر مبنای 3E's (بهبود امنیت و كارایی انرژی، حفاظت از محیط‌زیست و بهره‌وری اقتصادی)
• توسعه بازار انرژی در چارچوب سیستم بازار
• مدیریت تقاضای انرژی
• تنوع‌سازی در حامل‌های انرژی
• استفاده از انرژی‌های نو
• تحقیق و توسعه
• افزایش تعاملات و همكاری‌های بین‌المللی

ضرورت تدوین طرح جامع انرژی كشور با رویكرد اصلاح الگوی مصرف
انرژی نقش بسزایی در پیشرفت و توسعه كشور ایفا می‌كند. امروزه مزیت‌هایی چون برخورداری از منابع طبیعی جای خود را به بهره‌مندی از فن‌آوری داده‌اند، اما به‌علت مزیت كشور از نظر منابع متنوع انرژی- به‌ویژه منابع نفت و گاز- و اتكاء توسعه كشور به منابع مذكور و تصور این‌كه توسعه و گسترش منابع متنوع انرژی تا سال‌های قابل پیش‌بینی در افق چشم‌انداز بیست ساله همچنان باعث توسعه زیربنایی و اقتصاد كشور خواهد بود، مدیریت جامع انرژی از بُعد عرضه و تقاضا نقشی اساسی و تعیین‌كننده از جهت تحقق اهداف سند چشم‌انداز ایران 1404 خواهد داشت.
از آن‌جا كه برای تحقق سند چشم‌انداز در افق 1404 تصویر مطلوب آینده صنعت نفت و گاز كه منابع غالب انرژی كشور را تشكیل می‌دهند، محورهای ذیل در نظر گرفته شده است:

- اولین تولیدكننده محصولات پتروشیمی در منطقه از لحاظ ارزش
- دومین تولیدكننده نفت در اپك با ظرفیت 7 درصد از تقاضای بازار جهانی
- سومین تولیدكننده گاز در جهان با سهم 8-10 درصد از تجارت جهانی گاز و فرآورده‌های گازی
- دارای جایگاه اول فن‌آوری نفت و گاز در منطقه

بدون مدیریت جامع انرژی با رویكرد اصلاح الگوی مصرف -به‌خصوص در بخش عرضه و تقاضا- تحقق اهداف فوق امكان‌پذیر نیست و این ایجاب می‌كند كه بخش مذكور از سازوكارهای لازم برای گسترش و توسعه در همه زمینه‌ها برخوردار باشد. در راستای انجام این مأموریت مؤسسه مطالعات بین‌المللی انرژی در نظر دارد تا مطالعه "طرح ملی سند راهبردی مدیریت جامع انرژی كشور" را به‌صورت كلان و راهبردی در افق چشم‌انداز بییست ساله ساماندهی كند. با توجه به موارد و مطالب یاد شده، اجرا و تدوین طرح جامع انرژی كشور با هدف مدیریت انرژی و به‌ویژه بهبود شدت انرژی از طریق افزایش كارائی و بازده انرژی با استفاده از فن‌آوری‌های نوین كه از عوامل مهم در تحقق چشم‌انداز بیست‌ساله انرژی كشور می‌باشد، به‌عنوان یك ضرورت ملی مطرح است.

راهبردها و موانع

موانع عمده و راهبردهای كلان مدیریت مصرف انرژی در كشور را می‌توان به‌طور خلاصه به شرح ذیل برشمرد:

موانع:

•    عدم همگرایی و دخالت سازمان‌های مختلف در تصمیم‌گیری برای مدیریت انرژی كشور
•    عدم رعایت مصوبات كمیته معیارهای مصرف انرژی طبق قانون تبصره‌های بودجه مجلس شورای اسلامی در بخش‌های مختلف اقتصادی- اجتماعی
•    لزوم سرمایه‌گذاری مورد نیاز برای نوسازی و بازسازی سیستم‌های انرژی كشور
•    عدم آگاهی عمومی از فواید اجرای قوانین و مصوبات كاهش مصرف انرژی
•    راندمان پایین پروسه‌های سیستم‌های انرژی در كشور
•    قیمت نازل حامل‌های انرژی

راهبردها:

•    ایجاد سیستم متمركز مدیریتی برای بخش انرژی كشور
•    اصلاح سیستم قیمت‌گذاری حامل‌های انرژی
•    رعایت معیارهای مصوب مصرف حامل‌های انرژی در بخش‌های مختلف اقتصادی- اجتماعی
•    جایگزینی تجهیزات و تأسیسات قدیمی و فرسوده بخش‌های مختلف مصرف انرژی
•    بهینه‌سازی مصرف در كل سیستم انرژی كشور
•    كاهش شدت در واحدها و سیستم‌های مصرف انرژی
•    رعایت مصوبات قانونی و مقررات در مورد مصرف انرژی توسط مراجع رسمی كشور
•    آموزش و اطلاع‌رسانی ملی
•    تدوین طرح جامع انرژی كشور
•    اصلاح الگوی مصرف

بنابراین می‌توان اذعان داشت در صورتی‌كه راهبردهای كلان در بخش انرژی منجر به اقدامات و فعالیت‌های اجرایی شوند و موانع موجود در این راه مرتفع گردند، اصلاح الگوی مصرف، بهینه‌سازی و مدیریت مصرف انرژی نیز شكل گیرد.

*دکتر علی مبینی دهکردی رئیس سابق مؤسسه مطالعات بین‌المللی انرژی

منبع: khamenei.ir