گياهاني كه نان سفره بيكاران مي‌شوند

برداشت بي‌رويه از گونه‌هاي گياهي كوهي مي‌تواند اين گياهان را با خطر انقراض روبه‌رو كند

به گزارش «همشهری»، گياهان كوهي به‌دليل داشتن ارزش غذايي از جمله منابع طبيعي هستند كه همواره مورد توجه انسان بوده‌اند. در كشور ما نيز گونه‌هاي فراواني از گياهان مرتعي و بومي وجود دارد كه از قابليت‌هاي گوناگوني در زمينه‌هاي خوراكي، دارويي يا علوفه‌اي برخوردارند. با اين حال در دهه‌هاي اخير بهره‌برداري بي‌رويه و نامناسب از اين گياهان باعث شده است تا شماري از اين گونه‌ها در معرض انقراض قرار گيرند.

رشته كوه‌هاي زاگرس محل رويش صدها گونه گياه مرتعي است كه بيش از 470 نوع آن در استان كهگيلويه و بويراحمد مي‌رويد.

هر سال و در آغاز بهار تعداد زيادي از اهالي روستاها و شهرها، با روي آوردن به دامن سبز و بكر طبيعت استان و جمع‌آوري سبزي‌هاي كوهي، آنها را در ميدان‌ها و خيابان‌هاي ياسوج به فروش مي‌رسانند و با برداشت بي‌رويه، علاوه بر ازبين بردن پوشش گياهان، موجب نابودي زيستبوم منطقه نيز مي‌شوند.

روي خط انقراض

زرابي، كرفس، آنغوزه، ريواس، بيله‌هر، موسير، كنگر، ريزك و تره‌كوهي برخي از گياهان خوراكي و دارويي اين استان هستند كه  آن‌ها  راگل نداده مي‌چينند تا معاش روستائيان و خوراك اهالي شهر  شود. از بين اين گياهان زرابي، ريزك، تره‌كوهي و موسير بر اثر برداشت‌هاي بي‌رويه روي خط انقراض قرار گرفته‌اند. مديركل حفاظت محيط‌زيست كهگيلويه و بويراحمد در اين‌باره به همشهري مي‌گويد: «آمار دقيقي از ميزان برداشت گياهان خوراكي در اين استان وجود ندارد، اما هرساله به هنگام فصل بهار هزاران كيلوگرم از انواع گياهان خوراكي استان وارد بازار محلي و استان‌هاي همجوار مي‌شود».

جليل بادام فيروز با تاييد خطر انقراض گياه با ارزش زرابي خاطرنشان مي‌كند: «اين گياه كه چاي كوهي نيز نام دارد، در ارتفاع 3 هزار متري كوهستان‌هاي منطقه مي‌رويد و خواص دارويي فوق‌العاده‌اي دارد كه مردم محلي از آن به‌عنوان گياه شفابخش استفاده مي‌كنند».
او مي‌افزايد:« حفظ و نگهداري اين نوع گياهان بر عهده عموم مردم است و نبايد آنان تنها به فكر به‌دست آوردن درآمد از راه بوته‌كني يا ريشه‌كني باشند».

به گفته وي، رشد و تكثير اين‌گونه گياهي به كندي صورت مي‌گيرد و عوامل طبيعي و برداشت‌هاي بي‌رويه از عوامل حيات گياه زرابي و ساير گياهان است. وي فرهنگ‌سازي را مهم‌ترين عامل جلوگيري از برداشت بي‌رويه گياهان كوهي يا وحشي مي‌داند و خاطرنشان مي‌كند:« ناآگاهي برداشت‌كنندگان در اين زمينه و برداشت بي‌رويه بدون ايجاد فرصت براي تجديد حيات گياه، باعث افت ذخاير مراتع، وارد شدن آسيب‌هاي جدي به انواع گونه‌هاي گياهي مرغوب و جايگزين شدن گونه‌هاي مهاجم مي‌شود».

خواص گياهان و برداشت بيشتر

بيشتر افرادي كه اقدام به چيدن و فروش سبزي‌هاي كوهي در اين استان مي‌كنند، روستائياني هستند كه به حاشيه شهرها مهاجرت كرده‌اند و اكنون به‌دليل بيكاري و براي امرار معاش، به اين كار روي آورده‌اند. وقتي پاي درد دل آنان مي‌نشينيم همه از بيكاري و نداري‌هاي خود مي‌گويند. بادام فيروز در اين‌باره معتقد است آموزش صحيح درباره چگونه و چه وقت چيدن گياهان بهترين راه جلوگيري از انقراض اين قبيل گياهان است.

عزيزالله جعفري، استاد گياه‌شناسي دانشگاه ياسوج، نيز در اين‌باره مي‌گويد: «آلودگي‌هاي شهري موجب افزايش گرايش مردم به طبيعت شده و متناسب با آن علاقه آنان به استفاده از گياهان كوهي نيز افزايش يافته است؛ به همين دليل مناطقي كه  پوشش گياهي  دارد و نزديك به جاده اصلي  واقع شده است  مورد هجوم افراد و برداشت‌هاي بي‌رويه
 قرار مي‌گيرد».

وي فرسايش خاك، آلودگي محيط‌زيست و به‌هم خوردن تعادل زنجيره غذايي را برخي از پيامدهاي جبران‌ناپذير از بين رفتن پوشش گياهي مي‌داند و مي‌گويد: «هر گياه اطلاعات ژنتيك بسياري را به همراه دارد كه مي‌تواند پشتوانه ارزشمندي براي توسعه پايدار محيط‌زيست باشد».

اين پژوهشگر گياهان دارويي معتقد است آثار منفي چراي زودهنگام به‌مراتب بيشتر از برداشت بي‌رويه است، به اين دليل كه گياهان قبل از اينكه وارد مرحله گل‌دهي شوند از بين مي‌روند. به گفته وي، مسئولان تاكنون اقدامات جدي براي جلوگيري از انقراض گياهان انجام نداده‌اند و اين درحالي است كه روش‌هاي علمي و متعددي براي حفاظت از اين‌گونه‌هاي ناياب وجود دارد.

جعفري ،كشت و توسعه اين گياهان در مناطق مختلف و انتقال آنها به ساير نقاط، مسدود كردن مسيرها و جاده‌هاي منتهي به اين مناطق در فصل بهار، اجراي جدي‌تر قوانين موجود، بازگو كردن اهميت اين گياهان براي اهالي منطقه و اطلاع‌رساني صدا و سيما و جرايد را از راهكارهاي مهم  پيشگيري از اين رويه نادرست مي‌داند و با انتقاد از بي‌توجهي به بخش تحقيقات مي‌گويد: « در كشور ما همكاري جدي بين بخش‌هاي اجرايي و تحقيقاتي وجود ندارد،  در حالي كه علم و قانون بايد در راستاي يكديگر باشند و هماهنگي بين اين دو بخش مي‌تواند كار را به‌صورت اصولي‌تر پيش ببرد».

وي معتقد است به‌دليل استقبال مردم از مصرف گونه‌هاي گياهي و تبديل شدن مصرف آنها به عادت غذايي، مي‌توان با استفاده از شيوه صحيح بهره‌برداري از گياهان، آنها را با قيمت و در زمان مناسب به دست مردم رساند  يا براي ساخت مراكز   پرورش اين گياهان اقدام كرد.
 به گفته وي، سرمايه‌هاي فرهنگي، مادي و منابع طبيعي ميراث سه‌گانه كشور هستند كه بايد به شكل صحيح از آنها محافظت كرد.

مديركل منابع طبيعي استان كهگيلويه و بويراحمد نيز در اين‌باره مي‌گويد: «به‌دليل درآمد‌زا بودن گياهان دارويي بسياري از دامداران به اين شغل روي آورده‌اند، به‌گونه‌اي كه تعداد دام آنان از 30 هزار به 8 هزار رأس كاهش يافته است به همين دليل سازمان منابع طبيعي نيز با در اختيار گذاشتن بذر و آموزش دامداران، به تشويق پرورش اين گياهان پرداخته و  با اين روش حدود 40 هزار هكتار از اراضي مربوط به گياهان مورد نظر را با بذرپاشي احيا  كرده است».

كريم تباشير، اشاعه فرهنگ توليد و كشت انبوه اين گياهان، بيان ضرورت رشد و نمو آنها در مراتع، همچنين آموزش بهره‌برداران حرفه‌اي و ارائه راهكارهاي علمي گسترش رويشگاه‌هاي طبيعي اين گياهان را از بهترين راهكارهاي جلوگيري از انقراض و ريشه كن شدن اين‌گونه‌هاي گياهي مي‌داند.

رئيس اداره منابع طبيعي استان با اعلام اينكه دستگاه‌هاي قضايي همكاري خوبي با اين سازمان دارند، يادآور مي‌شود: «ماموران منابع طبيعي بر همه ورودي‌ها و خروجي‌هاي شهر نظارت جدي دارند و با كساني كه اقدام به كندن و خريد و فروش اين گياهان ‌كنند، برخورد قانوني مي‌كنند».