آب‌هاي زيرسطحي؛ بمب خفته زير پوست كرمان

پديده بالا آمدن آب‌هاي زيرسطحي در شهر كرمان از مدت‌ها قبل مطرح بود.

به نوشته «همشهری»، امروز  وضعيت اين آب‌ها به‌گونه‌اي است كه نه تنها آثار تاريخي كم نظير اين منطقه را تهديد مي‌كند بلكه از آن به‌عنوان بمبي خفته يا زلزله‌اي خاموش ياد مي‌شود! مسدود شدن قنات‌ها و پسرفت آب‌ها، فرسودگي شبكه انتقال آب و تمركز جمعيت در نقاط شهري، علل اصلي بالا‌آمدن آب‌هاي زيرسطحي در كرمان است.

شهردار كرمان با ابراز نگراني از وضعيت منابع آب زيرزميني استان مي‌گويد: «در هر ثانيه يك‌هزار و 800 ليتر آب وارد شهر كرمان مي‌شود كه از اين ميزان حدود 300  ليتر آن تبخير و مصرف مي‌شود و يك‌هزار و 400 ليتر به‌صورت فاضلاب به آب‌هاي زيرسطحي شهر مي‌پيوندد.»

شهردار كرمان تصريح مي‌كند كه در بعضي از نقاط شهر شبكه فاضلاب در عمق 4 متري قرار دارد كه اين موضوع سبب وارد شدن پساب‌ها به زيرزمين منازل و آب انبارها و خانه‌هاي قديمي مي‌شود.

از سوي ديگر استفاده از خشت و گل در ساخت بناهاي تاريخي نيز باعث انتقال رطوبت به سطوح بالايي زمين شده است. به گفته مرتضي سيف‌اللهي ، در گذشته قنات‌هاي موجود در شهر كرمان كه امروز به دليل ساخت و سازها مسدود شده‌اند به صورت طبيعي كار زهكشي را انجام مي‌دادند. وي نبود شبكه فاضلاب شهري در بافت قديم و مسدود شدن بعضي از قنات‌هاي شهر كرمان را عامل اصلي شكل‌گيري اين مشكل مي‌داند و بيان  مي‌كند: «درصورت حل نشدن معضل بالا آمدن سطح آب‌هاي زيرزميني، شاهد تخريب بافت قديم شهر كرمان و  بناهاي تاريخي آن خواهيم بود.»

به گفته شهردار كرمان، هر سال زمين لرزه‌هايي در كرمان اتفاق مي‌افتد. بالا آمدن سطح آب‌هاي زيرزميني علاوه بر تشديد امكان وقوع زمين‌لرزه‌هاي احتمالي و سست شدن سازه‌ها به خصوص در بناهاي تاريخي، باعث خفگي ريشه درختان و خشك شدن آنها مي‌شود.شهردار كرمان توضيح مي‌دهد كه در بحث رسيدگي به موضوع بالا آمدن آب‌هاي زيرسطحي، همه نگاه‌ها متوجه شهرداري است. و‌ي يادآور مي‌شود: «رسيدگي به وضعيت اين آب‌ها وظيفه شورا و شهرداري نيست، اما اين سازمان براي حفاظت از مسجد جامع و بازار وكيل تاكنون 15 حلقه چاه در محدوده بافت قديم شهر براي پمپاژ و تخليه آب‌هاي زيرسطحي و جلوگيري از افزايش سطح آنها حفر كرده است.

آب تخليه‌شده از 7 حلقه چاه حفر شده به كمك 2 خط لوله براي آبياري به جنگل قائم كرمان منتقل مي‌شود اما ممكن است بر اثر تخليه سريع آب،  نشستي در زمين ايجاد شود كه اين موضوع تخريب بناهاي تاريخي را به دنبال خواهد داشت. به همين دليل به زودي چاه‌هايي با دهانه گشاد حفر خواهد شد تا با ارتباط با قنات‌هاي قديمي و تخليه متوازن و آرام آب و ريختن آنها به شبكه فاضلاب شهري تا حدودي بتوانيم از تخريب جلوگيري كنيم.»

وي ادامه مي‌دهد: «كارشناسان شهرداري مطالعات زيادي را در اين قسمت از بافت شهر انجام داده‌اند و  به همين دليل اشخاصي كه در محدوده بافت قديمي شهر قرار گرفته‌اند در صورت نوسازي منازل خود بايد به شهرداري مراجعه كنند تا با حضور كارشناسان و مشاوران،  كار را به شكل اصولي جلو ببرند.»  سيف‌اللهي با توجه به فرسوده بودن شبكه انتقال آب، راه‌حل نهايي براي كاهش سطح آب‌هاي زيرزميني در كرمان را توسعه شبكه فاضلاب شهري مي‌داند و بيان مي‌كند: «اين فرسودگي موجب تزريق آب به آب‌هاي زيرزميني مي‌شود كه خود مشكل بزرگي را ايجاد مي‌كند.  از طرف ديگر توسعه شبكه فاضلاب از سال 1377 اجرا  شده اما به دليل كمبود منابع مالي تنها 20  درصد پيشرفت داشته است؛ به همين دليل وزارت نيرو بايد نسبت به تعيين اعتبار و تسريع در كار هر چه سريع‌تر اقدام كند.»

شبكه فاضلاب شهري  تنها راه رفع مشكل

مسجد جامع كرمان يكي از مساجد با ارزش كشور و مربوط به دوره آل‌مظفر است. حسين عزيزي‌زاده، مدير موقوفات مسجد با تاييد واردشدن آسيب به بخش‌هايي از مسجد مي‌گويد: «بر اثر نفوذ آب‌هاي زير سطحي بخش‌هايي از گچكاري ديواره‌هاي مسجد فرو ريخته و ستون‌هاي مسجد نيز بر اثر رطوبت نم گرفته است. اين در حالي است كه سازمان ميراث فرهنگي قرار بوده است ستون‌هاي پيوندي را جايگزين اين ستون‌ها كند، اما هنوز اقدامي در اين زمينه نشده است. از طرف ديگر كار تخليه آب از زير مسجد به كمك يك پمپ انجام مي‌شود كه اگر به هر دليل اين پمپ كار نكند، زيرزمين مهديه مسجد جامع به مخزني از آب تبديل مي‌شود.»

عزيزي‌زاده ارزش بالاي معماري مسجد جامع كرمان را خاطرنشان مي‌كند و مي‌گويد: «با اينكه سر در تاريخي اين مسجد از لحاظ نقش و نگار و كاشيكاري بي‌نظير است و باعث جذب گردشگر مي‌شود،  اما مسئولان توجهي به مشكلات مسجد ندارند.»وي با انتقاد از سازمان ميراث فرهنگي مي‌گويد كه مشكل آب‌هاي زير سطحي در محدوده مسجد به مرحله بحراني رسيده و به‌علت بالا آمدن سطح آب‌ها تا حدي به ساختار بناي مسجد نيز آسيب وارد شده است، اما سازمان ميراث فرهنگي به غير از برگزاري چندين جلسه، اقدام جدي در اين خصوص انجام نداده است.

مدير موقوفات مسجد با بيان اينكه تنها اقدام صورت گرفته براي مهار اين آب‌ها،  حفر 10 حلقه چاه در محدوده مسجد جامع كرمان از سوي شهرداري است، مي‌گويد: «اگر چه پمپ‌هاي آب در تمام طول شبانه‌روز مشغول انتقال آب به خارج از شهر هستند، اما اين اقدام تاثير چنداني در جلوگيري از بالا آمدن سطح آب و رطوبت ندارد و فقط به رفع قسمتي از مشكلات مسجد جامع كمك كرده است. بنابراين اجراي طرح فاضلاب شهري تنها راه رفع مشكل است.»

محسن موحدي، معاون سازمان ميراث فرهنگي كرمان با اعلام‌ اينكه  بسياري از بناهاي تاريخي به‌علت بالا آمدن سطح آب‌هاي زيرزميني دچار عوارض ناشي از اين پديده شده‌اند، مي‌گويد كه  بالا آمدن آب به بناهاي مسجد جامع كرمان، حمام باغ له‌له، آب‌انبار و پاگرد حمام گنجعلي‌خان، آب‌انبار حاج آقاعلي و بازار كرمان آسيب رسانده است. در حمام باغ‌له‌له، كف حمام را آب‌هاي زير زميني فرا گرفته و رطوبت، ديواره‌هاي آن را دچار آسيب جدي و ريختگي كرده است.

ديواره‌هاي مسجد جامع شهر كرمان نيز بر اثر نفوذ آب، شكاف برداشته و تاثير نم و رطوبت، كف شبستان و ديواره‌هاي آن را تخريب كرده است.وي مدعي است كه سازمان ميراث فرهنگي خود قرباني اين موضوع است و خاطر نشان مي‌كند اين سازمان هيچ‌گونه مسئوليتي براي رفع مشكل آب‌هاي زيرزميني ندارد و تاكنون هيچ‌گونه اعتبار ويژه‌اي براي اين منظور به سازمان اختصاص داده نشده است.

موحدي در ادامه عنوان مي‌كند: «مهار ظاهري آب‌هاي زيرسطحي در اين منطقه تنها به‌صورت موقت مي‌تواند كارساز باشد و بايد تمام ارگان‌ها با همكاري يكديگر نسبت به حل اين مشكل چاره‌انديشي كنند.» اين مسئول سازمان ميراث فرهنگي، درباره پيوندي شدن ستون‌هاي مسجد جامع نيز مي‌گويد: «مسجد داراي چند شبستان است كه اگر بخواهيم آنها را برداريم بخشي از هويت تاريخي آن از بين مي‌رود بنابراين با رطوبت‌زدايي به‌صورت موقت مي‌توان از وارد شدن آسيب به آن جلوگيري‌كرد. »