خطكشي روي شناسنامه تاريخ ايران
محوطههاي باستاني به عنوان گنجينههاي ميراث فرهنگي كشور در حالي هنوز طي برنامه مدوني مورد حفاظت قرار نميگيرند كه بخشي از اين محوطهها به علل مختلف از جمله حفاري غيرمجاز و اجراي پروژههاي عمراني تخريب شده و يا در حال تخريب هستند.
به نوشته «آفتاب یزد» به نقل از میراث، طي سالهاي گذشته به خصوص در 2 سال قبل تخريب محوطههاي باستاني همچنان ادامه دارد. اين تخريبها در استانهايي چون خوزستان، همدان، خراسان، كردستان، آذربايجان، اصفهان و... ديده ميشود و هنوز برنامه مدوني براي حفاظت از آنها در نظر گرفته نشده است. بر اساس گزارشهاي رسيده و منتشر شده، بيشتر تخريبهاي محوطههاي باستاني به استان خوزستان مربوط ميشود.
بخشي از اين تخريبها كه در بخش رامهرمز قرار گرفته همچنان ادامه دارد و بيشتر آنها به دوران مديريت قبلي ميراث فرهنگي استان مربوط ميشود. سخنگوي انجمن دوستداران ميراث فرهنگي خوزستان دراينباره ميگويد: در رامهرمز علاوه بر گسترش تخريب در بافت تاريخي، ميزان در معرض خطر بودن بسياري از تپههاي تاريخي زياد است. از دهها تپهاي كه بر اثر احداث كانالهاي سد زيره زرد و رامهرمز مورد تعرض قرار گرفتهاند تا حفاري غير مجاز در تپههاي تل برمي، سيد عزيز، شمعيط، جوبجي، ملاسوزي، مولوچه و در نهايت ساخت و ساز و تسطيح در تپههاي سرتلي، قراول، قبر سيد، خزينات و... .
به گفته وي، قدر مسلم در رامهرمز محوطه باستاني ديمه كه تعداد قابل توجهي تپه باستاني از دورههاي مختلف تاريخي دارد، هم مورد تعرض قرار گرفته كه اداره ميراث فرهنگي موفق گشته بخش اندكي از اين تپهها را به صورت موقت نجات دهد. گهستوني ميگويد: به زير آب رفتن سد ساساني جره بعد از آبگيري سد رامهرمز موضوعي نيست كه از ذهن دوستداران ميراث فرهنگي حذف شود. يا در گتوند كه به واسطه زير مجموعه بودن شوشتر به توانمنديهاي تاريخي آن توجه نشده است، تپه چغا كه متعلق به دوره ايلام است در حال نابودي به سر مي برد. تپهاي كه به واقع به دليل شناخت باستانشناسان اروپايي شناسنامه گتوند محسوب ميشود اين روزها براي چندمين بار مورد طمع قرار گرفته و بخشي از آن تسطيح شده است.
از سوي ديگر در بهبهان، محوطه باستاني ارجان دچار مشكلات متعدد است. عدم تصويب تعيين حريم آن باعث شده تا مورد معارضه قرار گيرد. همچنين تلاش شركت نفت براي لرزه نگاري در آن همچنان ادامه دارد. گهستوني در ادامه ميگويد: "ما در حالي از شهرهاي مختلف تاريخي خوزستان ياد ميكنيم كه شهر لالي به عنوان يكي از تاريخيترين شهرهاي استان خوزستان با بي مهريهاي فراوان مواجه شده است. در نتيجه ساخت سد گتوند عليا كه بخشي از آن در محدوده لالي قرار دارد شاهد به زير آب رفتن بخشي از محوطهها و بناهاي تاريخي خواهيم بود كه در تاريخي بودن آنها هيچ شكي نيست اما تا كنون ثبت و بررسي نشدهاند. همچنين بعضي از محوطهها در پي ساخت تاسيسات جانبي مورد تعرض قرار ميگيرند."
وي در ادامه ميگويد: "در حال حاضر اگر به سراغ شوشتر برويم نه تنها مشكلات پيش روي سازههاي آبي شوشتر كم نيستند بلكه بايد به تخريبها و تعرضات در بافت تاريخي شوشتر به خصوص اتخاذ تصميم براي آغاز تعريض چند خيابان شاخص در بافت تاريخي همچون خيابان عبدالله بانو اشاره كرد."
دوستداران ميراث فرهنگي اين شهر تاريخي ميگويند "بي توجهي به تخريب ديوار حفاظتي شوشتر، تخريب چندين محوطه تاريخي به نيت ساخت حوضچههاي پرورش ماهي به طور مثال در روستاي نورعلي، ساخت شهركهاي مسكوني و ديگر ساخت و سازها در محوطههاي تاريخي مهمي همچون صحراي بلبل، دستوا، عسكر مكرم و... ظاهرا هيچگاه پاياني نخواهد داشت. اين در حالي است كه گفته ميشود هم اكنون در دشت ميان آب شوشتر 250 تپه باستاني به واسطه پروژههايي مثل انتقال آب و راهسازي در حال تسطيح هستند كه فقط بخش اندكي از آن تپهها ثبت شده است و به همراه ديگر تپه ها در معرض خطر هستند."
اين تخريبها در شهرهاي دزفول، شوش، انديمشك، اهواز و ديگر بخشهاي استان خوزستان نيز ديده ميشود.از سوي ديگر مهدي رهبر كه از باستانشناسان پيشكسوت ايران است درباره تعرض به محوطههاي باستاني شوشتر ميگويد: "در جنوب شوشتر و در محلي به نام باغ خرم، قلعهاي نظامي از دوره اشكاني را با وسعتي حدود 700 در 400 متر و ديوارهاي قطور خشتي 15 متري كشف كردم. زماني كه بعداز چند سال به اين محوطه باستاني سر زدم، ديدم روي آن كارگاهي ساخته شده و آن را به يك شركت ساخت آبليمو دادهاند. زماني كه از آنها پرسيدم چه كسي به شما اجازه كار روي اين تپه را داده است گفتند كه رئيس وقت سازمان ميراث فرهنگي مجوز داده است."
وي در ادامه ميگويد: "همچنين در محوطه شغاب بوشهر فعاليت كردم و در آنجا اطلاعات بسيار خوبي از دوره ساساني بهدستآوردم. حتي اين اطلاعات به صورت سخنراني در ايران و انگلستان نيز ارائه شده است. اما امروز اين محوطه توسط شهرداري به پارك تبديل شده است."
در استان همدان نيز برخي محوطههاي باستاني در خطر هستند. از آنجمله ميتوان به محوطه باستاني گونسپان تپه يا همان "پاتپه" ملاير اشاره كرد كه به دليل آبگيري سد كلان در حال غرق شدن است. بارش چندماه اخير باعث شده تا با بسته شدن دريچههاي سد كلان، آب رودخانه تا 15 متر بالا آمده و امكان دسترسي به اين تپه تاريخي را دشوار كند. در حال حاضر از ارتفاع حدود 29 متري اين تپه تنها 8 متر آن بيرون مانده است.
«بابك مغازهاي» روزنامهنگار و فعال حوزه ميراث فرهنگي همدان در اينباره ميگويد: "اين تپه باستاني از دوره اسلامي تا دوره ماد و نوسنگي را در برميگيرد. آنچه امروز در حفاظت از اين تپه اهميت دارد سكونتگاه دوره ماد آن است كه اطلاعات كمي از آن بهدستآمده است. اين درحالي است كه همدان به عنوان يكي از مراكز قدرت مادها هنوز نيازمند كاوشهاي باستانشناسي بيشتر در اين دوره است."
به گفته وي، ديوارهاي بهدستآمده از اين تپه باستاني هنوز سالم هستند و به نظر مي رسد پيش از غرق شدن تپه فرصت كاوش آن همچنان وجود داشته باشد. مغازهاي ميگويد: "گفته ميشود كه هنوز بخشي از بودجه نجاتبخشي اين تپه اختصاص داده نشده است و اگر يك تيم كاوش هرچه حفاري تپه را آغاز كند، قبل از آنكه دير شود اين محوطه باستاني نجاتبخشي ميشود."
مغازهاي درباره ديگر تخريبهاي صورت گرفته در استان همدان نيز ميگويد: "تپه پري متعلق به دوره اشكاني نيز يكي ديگر از تپههاي در معرض خطر است. گفته ميشود كه روي اين تپه، قلعه خاندان زند قرار گرفته و كريمخان زند نيز در همين قلعه به دنيا آمده است. اين تپه اكنون توسط كشاورزان برداشت ميشود و از خاك آن براي زمين كشاورزي استفاده ميكنند."
به گفته وي، تپه گوراب نيز به سرنوشتي مشابه تپه پري دچار شده و آن نيز در معرض گودبرداري است. البته ديده شده است كه اين اتفاق گريبان اكثر محوطههاي باستاني را گرفته است. استان خراسان و به خصوص مجموعه باستاني توس نيز از اين قائده مستثنا نيست. به گزارش برخي كارشناسان ميراث فرهنگي، قرهتپه و تپه دوين از جمله محوطههاي باستاني اطراف توس است كه توسط لودر برداشت شده و همچنين توپ درخت يكي ديگر از محوطههاي قرباني اطراف توس است. اكثر اين محوطهها به دورههاي تاريخي تعلق دارند.
از سوي ديگر در روستاي نوزاد، بناي عبدالرحمان گهوارهگر نيز تخريب شد كه البته به همت مسئولان پايگاه توس دوباره از نو ساخته شده است. همچنين اين تخريبها در استانهاي كردستان و آذربايجان ادامه دارد.
در استان كردستان دو تپه قلعه بالا و قلعه صاحب در شهرهاي بيجار و صاحب نيز مورد تعرض اهالي شهر قرار گرفتهاندو بخشي از آنها تسطيح شدهاند. تخريبها البته همچنان ادامه دارد و مديران ميراث فرهنگي نيز معتقدند كه در صورت وجود نيروي بيشتر و افزايش توان يگان پاسداران، حفاظت از تپههاي تاريخي با توان بيشتري ادامه خواهد داشت.
اين در حالي است كه اين محوطهها بيشتر توسط پروژههاي عمراني تخريب ميشوند و اگر دستگاهاي متولي امر پيش از آغاز فعاليت خود از قبيل سدسازي، راهسازي و يا احداث كانالهاي گازكشي و ... ، طرحها و مسير خود را به سازمان ميراث فرهنگي ارائه كنند، شايد بخش زيادي از اين تخريبها متوقف شود.
