ترسیم خطوط جدید دکترین نظامی ایران از سوی رهبر انقلاب؛ از واکنش فوری و اثرگذار تا پاسخ بدون مرز

به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، آیت‌الله سیّدمجتبی خامنه‌ای، فرمانده معظّم کل قوا در دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلّح، «آمادگی رزمی هوشمندانه برای مقابلۀ پرقدرت با دشمنان» را از الزامات «بازدارندگی حداکثری» دانستند و مقرّر کردند هر سطح و نوعی از تهدید باید با پاسخ فوری و اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی روبرو شود.

حضرت آیت‌الله سیّدمجتبی خامنه‌ای تصریح کردند: اگر دشمنان مجدّداً حملات نظامی یا تروریستی را شروع کنند، این نیروهای مسلّح جمهوری اسلامی و ملّت ایران هستند که زمان و شرایط پایان آن را تعیین می‌کنند.
 
فرمانده کل قوا همچنین بر تقویت معماری اطّلاعات نظامی، تعمیق دفاع بومی در دو حوزهٔ «دکترین» و «تاکتیک»، رشد توانمندی‌های روزآمد دفاعی و امنیتی با بهره‌گیری از فنّاوری‌های نوین و تقویت بنیهٔ معنوی و روحیهٔ جهادی، هم‌زمان با تلاش بی‌وقفه برای تأمین نیازهای معیشتی و پشتیبانی از نیروهای مسلّح، تأکید کردند.
 
در بخش دیگری از تدابیر فرمانده کل قوا مقرّر شد بانک اهداف به‌نحوی به‌روزرسانی شود که انواع دارایی‌های مادی و غیرمادی دشمن آمریکایی - صهیونی در تیررس نیروهای مسلّح قرار گیرد.
 
ایشان حمایت ملّی از نیروهای مسلّح را از ارکان بازدارندگی در برابر بیگانگان ایران‌ستیز و مزدوران داخلی آن‌ها دانستند و اضافه کردند: حضور هشت‌ماههٔ ملّت مبعوث در میادین، امتدادبخش دفاع مقدّس هشت‌ساله است که به موازات پایمردی نیروهای نظامی، انتظامی و بسیجی، از تمامیت سرزمینی ایران و نظام اسلامی حفاظت کرده است و خواهد کرد.
 
رهبر معظّم انقلاب اسلامی، با قدردانی از استواری هوشمندانهٔ جبههٔ مقاومت در کشورهای مختلف، وحدت ساحات را متغیّری تعیین‌کننده با تأثیر راهبردی در شکل‌دهی به نظم جدید سیاسی و امنیتی در غرب آسیا دانستند و ابراز امیدواری کردند این نظم جدید زمینهٔ روزافزون اتحاد ملّت‌ها و دولت‌های اسلامی را برای شکل گیری تمدّن نوین اسلامی فراهم کند.

مجموعه محورهای اعلام شده نشان می‌دهد که مفهوم بازدارندگی در ادبیات راهبردی ایران در حال حرکت به سمت الگویی فعال تر، چندلایه تر و مبتنی بر پاسخ متناسب با ماهیت تهدید است.

بازدارندگی فعال

مهم‌ترین بخش این پیام، تأکید بر آمادگی رزمی هوشمندانه و پاسخ فوری و اثرگذار به هر نوع تهدید است. 

در ادبیات نظامی، بازدارندگی زمانی موفق است که طرف مقابل پیش از اقدام نظامی، هزینه‌ها و پیامدهای احتمالی آن را بیش از منافع مورد انتظار ارزیابی کند.

در الگوی سنتی بازدارندگی، هدف اصلی جلوگیری از وقوع حمله از طریق نمایش توان دفاعی و تهدید به تلافی بود؛ اما در چارچوب جدید مورد تأکید، عنصر اعتبار پاسخ اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. به بیان دیگر، بازدارندگی فقط با اعلام توانایی پاسخ شکل نمی‌گیرد، بلکه دشمن باید از اراده و امکان عملیاتی شدن آن نیز اطمینان داشته باشد.

این رویکرد را می‌توان حرکت به سمت «بازدارندگی فعال» دانست؛ الگویی که در آن، پاسخ به تهدید صرفاً به دفاع از مواضع جغرافیایی محدود نمی‌شود و تلاش می‌کند محاسبات راهبردی طرف مقابل را در حوزه‌های مختلف تحت تأثیر قرار دهد.

بدون محدودیت جغرافیایی

عبارت «بدون محدودیت جغرافیایی» یکی از مهم‌ترین گزاره‌های این دیدار است. معنای راهبردی این عبارت آن است که منشأ تهدید، نه صرفاً محل استقرار نیروهای مهاجم، بلکه معیار تعیین دامنه پاسخ خواهد بود.

در این چارچوب، تهدید علیه امنیت ملی می‌تواند در عرصه‌های زمینی، دریایی، هوایی، سایبری و اطلاعاتی شکل بگیرد و پاسخ نیز متناسب با ماهیت آن طراحی شود.

البته این عبارت به‌معنای اعلام تصمیم برای حمله به هر نقطه جغرافیایی یا هدف‌گیری نامحدود نیست؛ بلکه بیانگر توسعه دامنه محاسبات دفاعی و عبور از نگاه صرفاً سرزمینی به امنیت است.

بانک اهداف؛ از زیرساخت نظامی تا دارایی‌های مادی و غیرمادی

تأکید بر به‌روزرسانی بانک اهداف و قرار گرفتن انواع دارایی‌های مادی و غیرمادی دشمن در تیررس نیروهای مسلح، از دیگر بخش‌های قابل توجه این پیام است.

در جنگ‌های جدید، توان نظامی کشورها تنها به شمار هواپیماها، ناوها، موشک‌ها و پایگاه‌های نظامی وابسته نیست. شبکه‌های ارتباطی، سامانه‌های فرماندهی و کنترل، زیرساخت‌های اطلاعاتی و ظرفیت‌های پشتیبانی نیز در حفظ قدرت عملیاتی نقش دارند.

از این منظر، گسترش مفهوم بانک اهداف می‌تواند نشانه توجه بیشتر به جنگ چندحوزه‌ای باشد؛ جنگی که در آن برتری اطلاعاتی، اختلال در توان تصمیم‌گیری و کاهش ظرفیت عملیاتی طرف مقابل، در کنار قدرت آتش اهمیت پیدا می‌کند.

معماری اطلاعاتی و دفاع بومی

تأکید بر تقویت معماری اطلاعات نظامی و تعمیق دفاع بومی در دو سطح دکترین و تاکتیک، نشان می‌دهد که مسئله صرفاً افزایش تعداد تجهیزات نیست.

دفاع بومی در سطح دکترین به معنای طراحی الگوی دفاعی متناسب با جغرافیا، ظرفیت صنعتی، تجربه عملیاتی و ویژگی‌های تهدیدات پیش‌رو است. در سطح تاکتیک نیز به چگونگی اجرای این الگو در میدان مربوط می‌شود.

در این میان، معماری اطلاعات نظامی نقشی تعیین‌کننده دارد؛ زیرا پاسخ سریع و دقیق بدون شناسایی به‌موقع تهدید، تحلیل داده‌ها و هماهنگی میان اجزای نیروهای مسلح امکان‌پذیر نیست.

به همین دلیل، ترکیب فناوری‌های نوین، تولید داخلی تجهیزات و تقویت توان اطلاعاتی را باید سه ضلع مکمل در این رویکرد دانست.

وحدت ساحات و عمق راهبردی منطقه ای

اشاره به وحدت ساحات و نقش جبهه مقاومت نیز نشان می‌دهد که نگاه اعلام‌شده به امنیت، محدود به مرزهای ملی نیست. در این برداشت، تحولات امنیتی غرب آسیا به یکدیگر پیوند خورده‌اند و هر تحول در یک جبهه می‌تواند بر محاسبات جبهه‌های دیگر اثر بگذارد.

این مفهوم با آنچه در ادبیات راهبردی از آن به‌عنوان دفاع پیشرو یا عمق راهبردی یاد می‌شود، ارتباط دارد. با این حال، تجربه تحولات نظامی اخیر نشان داده است که اتکا به شبکه متحدان منطقه‌ای به‌تنهایی برای ایجاد بازدارندگی کافی نیست و توان مستقیم دفاعی و پاسخ ملی نیز اهمیت محوری دارد.

تحلیل منتشرشده از سوی اندیشکده کارنگی در مارس ۲۰۲۶ نیز به همین تغییر اشاره می‌کند و از حرکت ایران به سمت الگویی با تأکید بیشتر بر بازدارندگی تنبیهی و پیوند میدان‌های مختلف منطقه‌ای سخن می‌گوید.

جامعه؛ حلقه مکمل قدرت نظامی

نکته قابل توجه دیگر، جایگاه حمایت ملی از نیروهای مسلح در این چارچوب است. تأکید بر حضور مردم در کنار نیروهای نظامی، انتظامی و بسیجی نشان می‌دهد که بازدارندگی در این نگاه، صرفاً محصول تجهیزات و توان رزمی نیست.

انسجام اجتماعی، تاب‌آوری اقتصادی، پایداری زیرساخت‌ها و اعتماد عمومی نیز در استمرار توان دفاعی کشور نقش دارند. به همین دلیل، تأکید هم‌زمان بر تقویت بنیه معنوی نیروها و تأمین نیازهای معیشتی آنان، بیانگر توجه به ابعاد انسانی و اجتماعی قدرت نظامی است.