از سرچشمه تهران تا قله خودکفایی؛ روایت زندگی شهید حسن طهرانی‌مقدم، پدر موشکی ایران
به گزارش خبرنگار فرهنگی تابناک؛ ششم آبان، سالروز تولد شهید حسن طهرانی‌مقدم، پدر موشکی ایران است؛ فرمانده‌ای که نامش با شکل‌گیری و توسعه توان موشکی ایران گره خورده است.
او از روزهای پرالتهاب انقلاب و جبهه‌های دفاع مقدس تا سال‌های تلاش برای خودکفایی دفاعی، مسیری را دنبال کرد که نقطه اتکای آن دانش، پشتکار و باور به توان داخلی بود؛ مردی که رهبر شهید انقلاب از وفای او به وعده‌هایش یاد کردند و خانواده‌اش، در کنار نبوغ نظامی، از اخلاص و دستگیری‌های پنهانی‌اش روایت‌ها دارند.
شهید حسن طهرانی‌مقدم که بود؟ از تولد در سرچشمه تا سال‌های جوانی
شهید سرلشکر پاسدار حسن طهرانی‌مقدم در ششم آبان ۱۳۳۸ در محله سرچشمه تهران و در خانواده‌ای مذهبی به دنیا آمد. پدرش خیاط بود و خانواده به اقتضای شرایط زندگی، مدتی در محله‌های مختلف تهران سکونت داشتند. حسن دوران کودکی و تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در محله‌های شکوفه و بهارستان گذراند؛ محله‌هایی که در شکل‌گیری شخصیت اجتماعی و مذهبی او بی‌تأثیر نبودند.
او از سال‌های نوجوانی با مسجد و فعالیت‌های مذهبی و فرهنگی مأنوس شد. حضور در مسجد زینب کبری(س) و عضویت در گروه سرود مسجد، بخشی از خاطرات سال‌های آغازین زندگی اوست. جالب آنکه گروه سرودی که او و برادرانش در آن فعالیت می‌کردند، بعدها در مراسم استقبال از امام خمینی(ره) در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ نیز به اجرای سرود پرداخت.
طهرانی‌مقدم در سال ۱۳۵۶ تحصیلات هنرستان را به پایان رساند و در رشته‌ای مرتبط با صنایع و برش قطعات صنعتی در مدرسه عالی تکنیکیوم نفیسی ادامه تحصیل داد. علاقه به امور فنی و صنعتی، سال‌ها بعد در مسیر فعالیت‌های نظامی و پژوهشی او جلوه‌ای جدی‌تر پیدا کرد.
از مبارزه با رژیم پهلوی تا پیوستن به سپاه پاسداران
با اوج‌گیری اعتراضات مردمی علیه رژیم پهلوی، حسن طهرانی‌مقدم نیز به جریان مبارزات انقلابی پیوست. روایت‌هایی از فعالیت‌های او و برادرش در ساخت نارنجک‌های دستی با امکانات ابتدایی و در اختیار گذاشتن آن‌ها برای نیروهای انقلابی نقل شده است.
از خاطرات مشهور آن دوران، ماجرای شب ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ است؛ شبی که بنا بر روایت‌های منتشرشده، طهرانی‌مقدم در میدان امام حسین(ع) تهران با پرتاب نارنجک دستی، یک خودروی نظامی را متوقف کرد و سرهنگ حاضر در آن را به اسارت گرفت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، او مسیر فعالیت حرفه‌ای خود را در مجموعه‌های انقلابی ادامه داد و در تیرماه ۱۳۵۹ به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پیوست. نخستین مسئولیت رسمی‌اش، فعالیت در حوزه اطلاعات منطقه سه سپاه شمال کشور بود.
با آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، نیاز به سازماندهی توان نظامی و پشتیبانی جبهه‌ها بیش از پیش احساس می‌شد. طهرانی‌مقدم که در سال‌های نخست انقلاب تجربه فعالیت فنی و تشکیلاتی اندوخته بود، به‌تدریج به یکی از چهره‌های مؤثر در ساماندهی آتش پشتیبانی سپاه تبدیل شد.
شهید طهرانی‌مقدم چگونه توپخانه سپاه را پایه‌گذاری کرد؟
جنگ تحمیلی، میدان تجربه‌اندوزی و آزمون‌های دشوار برای نیروهای جوان سپاه بود. ضعف تجهیزات و محدودیت امکانات، ضرورت سازماندهی مستقل و منسجم یگان‌های پشتیبانی آتش را آشکار می‌کرد.
طهرانی‌مقدم از جمله افرادی بود که برای رفع این نیاز به میدان آمد. او با بهره‌گیری از تجهیزات به‌دست‌آمده در جریان جنگ و استفاده از دانش و تجربه نیروهای متخصص، در شکل‌گیری و سازماندهی توپخانه سپاه نقش مهمی ایفا کرد.
در سال‌های ابتدایی جنگ، آموزش نیروها، تعمیر و نگهداری تجهیزات و ایجاد ساختارهای منظم توپخانه‌ای از جمله اقداماتی بود که به تقویت توان پشتیبانی یگان‌های سپاه کمک کرد. این تجربه، زمینه‌ای برای ورود او به مرحله‌ای تازه از فعالیت‌های نظامی شد؛ مرحله‌ای که بعدها نامش را با صنعت موشکی ایران پیوند زد.
اهمیت این دوره تنها در تشکیل یک یگان نظامی خلاصه نمی‌شد. تجربه جنگ نشان داده بود که اتکا به تجهیزات موجود، بدون توان تعمیر، نگهداری، توسعه و تأمین مستقل آن‌ها، پاسخ‌گوی نیازهای بلندمدت کشور نیست. این مسئله بعدها به یکی از محورهای اصلی فعالیت‌های طهرانی‌مقدم تبدیل شد.
آغاز مسیر موشکی ایران؛ مأموریتی که به یک راهبرد تبدیل شد
در آبان ۱۳۶۲، مأموریت راه‌اندازی و سازماندهی فرماندهی موشکی زمین‌به‌زمین سپاه به حسن طهرانی‌مقدم سپرده شد. این مسئولیت، آغاز مرحله‌ای مهم در زندگی حرفه‌ای او و نقطه عطفی در روند شکل‌گیری توان موشکی سپاه بود.
در آن زمان، ایران درگیر جنگی فرسایشی بود و حملات موشکی عراق به شهرها و زیرساخت‌ها، ضرورت برخورداری از توان پاسخ‌گویی را برجسته کرده بود. دسترسی محدود به تجهیزات خارجی و وابستگی به همکاری دیگر کشورها نیز مشکلات فراوانی ایجاد می‌کرد.
نخستین موشک ایران که در چارچوب این تلاش‌ها به کار گرفته شد، در ۲۱ اسفند ۱۳۶۳ به سمت کرکوک عراق شلیک شد. این تجربه، هرچند با امکانات محدود و وابستگی‌های فنی همراه بود، راه را برای گسترش فعالیت‌های موشکی و تلاش برای بومی‌سازی آن‌ها هموار کرد.
طهرانی‌مقدم در این مسیر صرفاً به استفاده از تجهیزات موجود اکتفا نکرد. هدفی که برای خود و همکارانش دنبال می‌کرد، ایجاد توان طراحی، توسعه، پشتیبانی و تولید داخلی بود؛ مسیری که در سال‌های بعد با شکل‌گیری پروژه‌های گوناگون موشکی ادامه یافت.
از شهاب تا فاتح؛ نقش شهید طهرانی‌مقدم در توسعه توان موشکی
شهید حسن طهرانی‌مقدم به‌عنوان یکی از پایه‌گذاران برنامه موشکی سپاه شناخته می‌شود. فعالیت‌های او در توسعه سامانه‌های موشکی، تجهیزات زمینی، سکوهای پرتاب و زیرساخت‌های پشتیبانی، بخشی از روندی بود که به افزایش ظرفیت داخلی در حوزه دفاعی انجامید.
در روایت‌های منتشرشده درباره کارنامه او، پروژه‌های شهاب یک، شهاب دو و شهاب سه از جمله برنامه‌هایی هستند که نام او با مدیریت و توسعه آن‌ها پیوند خورده است. در این پروژه‌ها، تأمین تجهیزات زمینی و رفع مشکلات فنی، به اندازه خود موشک‌ها اهمیت داشت؛ زیرا یک سامانه موشکی بدون زیرساخت پشتیبانی و تجهیزات لازم، قابلیت بهره‌برداری پایدار نخواهد داشت.
از دیگر حوزه‌های فعالیت او، تلاش برای توسعه و بهبود سامانه‌های هدایت و کنترل و حرکت به سوی تولید تجهیزات متناسب با نیازهای عملیاتی بود. در دهه ۱۳۷۰ نیز تلاش‌هایی برای توسعه موشک‌های مبتنی بر سوخت جامد و ارتقای سامانه‌های زمین‌به‌زمین دنبال شد که از جمله آن‌ها می‌توان به پروژه فاتح ۱۱۰ اشاره کرد.
البته شکل‌گیری توان موشکی ایران حاصل فعالیت مجموعه‌ای از نیروهای متخصص، مراکز تحقیقاتی و سازمان‌های دفاعی بود؛ با این حال، نقش طهرانی‌مقدم در سازماندهی این ظرفیت‌ها، پیگیری پروژه‌ها و تأکید بر خودکفایی، جایگاهی ویژه در روایت تاریخ این صنعت دارد.
چرا شهید طهرانی‌مقدم بر خودکفایی دفاعی تأکید داشت؟
یکی از تجربه‌های تعیین‌کننده در زندگی طهرانی‌مقدم، محدودیت‌های ناشی از وابستگی به تجهیزات خارجی بود. در دوران جنگ، تغییر شرایط همکاری با تأمین‌کنندگان خارجی می‌توانست روند استفاده از موشک‌ها و پشتیبانی فنی آن‌ها را مختل کند.
این تجربه برای او یک درس راهبردی داشت: توان دفاعی پایدار، تنها با در اختیار داشتن تجهیزات حاصل نمی‌شود؛ دانش فنی، نیروی انسانی متخصص، زیرساخت پژوهشی و توان تولید و نگهداری نیز باید در داخل کشور شکل بگیرد.
از همین رو، در سال‌های بعد، توسعه مراکز تحقیقاتی و تقویت توان مهندسی داخلی در دستور کار قرار گرفت. در سال ۱۳۷۹ نیز مرکز تحقیقات موشکی با هدف رفع برخی کمبودهای فنی و تجهیزات زمینی راه‌اندازی شد. در این مراکز، نیروهای متخصص برای حل مسائل فنی و توسعه تجهیزات مورد نیاز فعالیت می‌کردند.
این رویکرد، تصویری از نگاه طهرانی‌مقدم به پیشرفت ارائه می‌دهد: دستیابی به نتیجه، تنها به امکانات اولیه وابسته نیست؛ بلکه به توانایی شناخت مسئله، تربیت نیروی متخصص، تداوم تحقیق و اصلاح خطاها نیز بستگی دارد.
خاطرات رهبر انقلاب از شهید حسن طهرانی‌مقدم؛ «هر قولی داد، وفا کرد»
در کنار کارنامه نظامی و پژوهشی، روایت‌های مربوط به رابطه شهید طهرانی‌مقدم با رهبر شهید انقلاب، بخش مهمی از شناخت شخصیت او را شکل می‌دهد. به روایت محمد طهرانی‌مقدم، برادر شهید، رهبر شهید انقلاب در بازدید از مجموعه جهاد خودکفایی سپاه، با اشاره به عملکرد او فرموده بودند: «تاکنون هر قولی را که حاج حسن آقا به ما داد، وفا کرد.»
این جمله، در روایت برادر شهید، به تعهد و مسئولیت‌پذیری او در اجرای پروژه‌های دشوار اشاره دارد؛ پروژه‌هایی که در بسیاری موارد با محدودیت امکانات و پیچیدگی‌های فنی همراه بودند.
محمد طهرانی‌مقدم همچنین از دیدار رهبر شهید انقلاب با خانواده شهید پس از شهادت او یاد کرده است. به گفته او، رهبر انقلاب در مراسم تشییع از وضعیت پدر و مادر خانواده پرسیده و خواسته بودند سلام ویژه ایشان را به مادر شهید برسانند و برای او صبر و آرامش مسئلت کنند. حضور در منزل شهید و گفت‌وگو با همسر و فرزندان او نیز از دیگر بخش‌های این دیدار بود.
بر اساس همین روایت، رهبرشهید انقلاب در آن دیدار گفته بودند بیش از ۲۵ سال است که شهید طهرانی‌مقدم را می‌شناسند، با روحیه تعالی‌جوی او آشنایی داشته‌اند و با او مأنوس بوده‌اند.
این خاطرات، تصویری از رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد و شناخت طولانی‌مدت ارائه می‌کند؛ رابطه‌ای که در آن، تعهد به وعده‌ها و پیگیری مستمر مسئولیت‌ها، از ویژگی‌های برجسته شهید معرفی شده است.
خاطره‌ای از دوران دفاع مقدس؛ دیدار با رهبر شهید انقلاب در جبهه
یکی دیگر از خاطرات نقل‌شده از سوی محمد طهرانی‌مقدم، به دوران ریاست‌جمهوری آیت‌الله خامنه‌ای و حضور ایشان در جبهه‌های جنگ بازمی‌گردد.
به گفته برادر شهید، رهبر شهید انقلاب در آن دوره از فعالیت‌های توپخانه سپاه که تحت مسئولیت شهید حسن طهرانی‌مقدم بود، بازدید کرده بودند. حسن بعدها برای برادرش تعریف کرده بود که در آن دیدار، با لحنی صمیمانه به ایشان گفته است: «چون شما شیعه واقعی مولا امیرالمؤمنین هستی و مَشتی هستی، ما شما را دوستت داریم.»
محمد طهرانی‌مقدم نقل می‌کند که رهبر شهید انقلاب در پاسخ تنها خندیده بودند و چیزی نگفته بودند؛ اما همین جمله صمیمانه در خاطره حاضران در آن دیدار باقی مانده بود.
این روایت، در کنار خاطرات رسمی‌تر از جلسات کاری و بازدیدهای دفاعی، وجهی انسانی‌تر از ارتباط آن دو را نشان می‌دهد؛ رابطه‌ای که در خاطرات خانواده شهید، با صمیمیت و اعتماد متقابل همراه بوده است.
بیشتر بخوانید: عاملی که باعث شهادت شهید طهرانی مقدم شد
تصاویرکمتردیده شهید طهرانی مقدم
«عطش» برای پیشرفت؛ چرا طهرانی‌مقدم به وضع موجود راضی نبود؟
در روایت محمد طهرانی‌مقدم، یکی از ویژگی‌های برادرش، نگاه بلندمدت و نارضایتی از توقف در سطح دستاوردهای موجود بود. او می‌گوید حسن همواره می‌کوشید توان دفاعی کشور متناسب با تحولات فناوری و تهدیدهای پیش‌رو توسعه یابد.
برادر شهید در توضیح این روحیه، به اعتقاد او به ضرورت آمادگی دفاعی اشاره می‌کند؛ باوری که سبب می‌شد پس از حل یک مسئله، کار را پایان‌یافته تلقی نکند و به دنبال مرحله بعدی توسعه باشد.
در همین چارچوب، رهبر شهید انقلاب نیز در دیدار با خانواده شهید، به روحیه تعالی‌جوی او اشاره کرده بودند. آنچه در این روایت‌ها تکرار می‌شود، پیوند میان بلندپروازی علمی، جدیت در اجرا و پایبندی به مسئولیت است.
برای طهرانی‌مقدم، پیشرفت دفاعی یک پروژه کوتاه‌مدت نبود؛ فرایندی مستمر بود که به تربیت نیروهای متخصص، تجربه‌اندوزی و ایجاد زیرساخت‌های پایدار نیاز داشت.
روی دیگر پدر موشکی ایران؛ کمک‌های پنهانی به نیازمندان
روایت زندگی شهید حسن طهرانی‌مقدم، بدون توجه به وجه اخلاقی و اجتماعی شخصیت او، کامل نخواهد بود.
محمد طهرانی‌مقدم در گفت‌وگویی که پس از شهادت برادرش منتشر شد، از کمک‌های پنهانی او به نیازمندان سخن گفته است؛ کمک‌هایی که گاه برای تأمین مسکن، تهیه جهیزیه یا دریافت وام انجام می‌شد و بسیاری از دریافت‌کنندگان حتی نمی‌دانستند کمک‌کننده چه کسی است.
به گفته او، حسن مبلغی را در یک صندوق قرض‌الحسنه قرار داده بود تا افراد نیازمند بتوانند از آن وام بگیرند. حتی زمانی که برخی افراد اقساط وام خود را پرداخت نمی‌کردند، به جای سرزنش آن‌ها می‌گفت شاید توان مالی ندارند.
برادر شهید روایت می‌کند که پس از شهادت حسن، افرادی نزد خانواده آمده و از کمک‌ها و رسیدگی‌های او گفته‌اند؛ کمک‌هایی که در زمان حیاتش کمتر درباره آن‌ها سخن می‌گفت.
این خاطرات، وجه دیگری از شخصیت او را نمایان می‌کند: فردی که در عرصه حرفه‌ای بر پیگیری و مسئولیت‌پذیری تأکید داشت و در زندگی شخصی نیز کمک به دیگران را بی‌نیاز از شهرت و نمایش می‌دانست.
از صعود دماوند تا همراهی با نیروهای جوان
شهید حسن طهرانی‌مقدم در کنار فعالیت‌های نظامی و پژوهشی، به فعالیت‌های جمعی و ورزشی نیز توجه داشت. یکی از نمونه‌های مشهور، صعود گروهی به قله دماوند در سال ۱۳۸۱ است که با حضور هزاران نفر از کوهنوردان سپاه برگزار شد.
در روایت‌های منتشرشده، بیش از پنج هزار نفر در این برنامه شرکت داشتند و بیش از چهار هزار نفر موفق به صعود شدند. برگزاری این برنامه با آیین‌های مذهبی همراه بود و از آن به‌عنوان یکی از خاطرات ماندگار فعالیت‌های جمعی آن دوره یاد شده است.
این تجربه، در کنار مسئولیت‌های سنگین او، نشان می‌دهد که طهرانی‌مقدم به سازماندهی گروهی و ایجاد انگیزه در میان نیروها نیز توجه داشت. تشکیل تیم‌های متخصص، انتقال تجربه و فراهم کردن زمینه مشارکت نیروهای جوان، از مؤلفه‌هایی بود که در روایت‌های مربوط به فعالیت‌های او دیده می‌شود.
آخرین مسئولیت‌ها و شهادت در ۲۱ آبان ۱۳۹۰
در دهه ۱۳۸۰، مسئولیت‌های مهم‌تری به طهرانی‌مقدم واگذار شد. او در سال ۱۳۸۴ به‌عنوان جانشین فرمانده نیروی هوایی سپاه منصوب شد و در سال ۱۳۸۵ ریاست سازمان جهاد خودکفایی سپاه را برعهده گرفت؛ مجموعه‌ای که در توسعه و پشتیبانی فناوری‌های دفاعی نقش داشت.
سرانجام، در ۲۱ آبان ۱۳۹۰، انفجاری در پادگان شهید مدرس در منطقه ملارد رخ داد. حسن طهرانی‌مقدم به همراه جمعی از همکارانش در این حادثه به شهادت رسید.
خبر شهادت او، پایان زندگی مردی بود که بخش مهمی از عمرش را صرف ایجاد و توسعه توان موشکی کشور کرده بود؛ اما فعالیت‌های پژوهشی و سازمانی‌ای که در شکل‌گیری آن‌ها نقش داشت، به زندگی او محدود نماند و همکاران و نیروهای پرورش‌یافته در این مجموعه‌ها مسیر کار را ادامه دادند.
میراث شهید حسن طهرانی‌مقدم؛ از یک فرمانده تا یک جریان علمی
ششم آبان، تنها یادآور تولد یکی از چهره‌های شناخته‌شده تاریخ نظامی معاصر ایران نیست؛ فرصتی برای بازخوانی مسیری است که از تجربه‌های محدود دوران جنگ آغاز شد و به شکل‌گیری زیرساخت‌های گسترده‌تر در حوزه فناوری دفاعی رسید.
کارنامه شهید حسن طهرانی‌مقدم را می‌توان در چند محور خلاصه کرد: نقش‌آفرینی در سازماندهی توپخانه سپاه، راه‌اندازی یگان موشکی، پیگیری پروژه‌های توسعه موشکی، تأکید بر خودکفایی فنی و تربیت نیروهای متخصص. در کنار این فعالیت‌ها، خاطرات خانواده‌اش از کمک‌های پنهانی به نیازمندان و روایت‌های مربوط به ارتباط او با رهبر انقلاب، ابعاد شخصی و اخلاقی زندگی‌اش را نیز روشن می‌کند.
نام «پدر موشکی ایران» بیش از هر چیز با تلاش برای تبدیل محدودیت به ظرفیت و وابستگی به دانش داخلی پیوند خورده است؛ مسیری که اهمیت آن تنها در دستاوردهای یک فرد خلاصه نمی‌شود، بلکه در شکل‌گیری مجموعه‌ای از تجربه‌ها، مهارت‌ها و نهادهای تخصصی قابل بررسی است.
امروز، در سالروز تولد شهید حسن طهرانی‌مقدم، شاید ماندگارترین بخش زندگی او را بتوان در همان جمله‌ای جست‌وجو کرد که برادرش از رهبر انقلاب نقل کرده است: «تاکنون هر قولی را که حاج حسن آقا به ما داد، وفا کرد.»
جمله‌ای کوتاه که در کنار کارنامه‌ای پرفرازونشیب، تصویری از مردی به دست می‌دهد که نامش با دانش، پیگیری، تعهد و تلاش برای خودکفایی گره خورده است.