شبکه ارتباطی کشور در تنگنای سرمایه‌گذاری
به گزارش تابناک: با تغییرات صورت‌گرفته در دولت و سیاست‌گذاری‌های جدید در حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات، بحث درباره سرنوشت اینترنت ثابت و سیار، کیفیت خدمات‌دهی به کاربران و چالش‌های اقتصادی اپراتورها بیش از گذشته به کانون توجه نخبگان این عرصه تبدیل شده است. در این میان، یکی از موضوعات مهم، میزان موفقیت سیاست‌های توسعه‌ای در حوزه فیبر نوری، چالش انحصار در اینترنت ثابت و تاب‌آوری اپراتورهای سیار در برابر هزینه‌های سرسام‌آور دلاری است.
علی توسلی، عضو کمیسیون اینترنت سازمان نظام صنفی رایانه‌ای، در گفت‌وگو با خبرنگار تابناک، با تاکید بر ضرورت آسیب‌شناسی دقیق ساختار اقتصادی و زیرساختی اینترنت در کشور، معتقد است این چالش‌ها فراتر از بحث ساده افزایش قیمت‌هاست. او درباره وضعیت نگران‌کننده اینترنت ثابت، توقف طرح‌های توسعه‌ای و راهکارهای برون‌رفت از این بحران سخن گفت.
تعرفه‌های دستوری و بن‌بست سرمایه‌گذاری
توسلی در ابتدای این گفت‌وگو درباره ریشه اصلی مشکلات زیرساختی اینترنت در کشور گفت: آنچه امروز در حوزه ارتباطات با آن مواجهیم، صرفا کندی مقطعی اینترنت یا ضعف یک شرکت خاص نیست و نشانه‌های روشن از یک اختلال بزرگ در مدل اقتصادی و قیمت‌گذاری خدمات ارتباطی است. سال‌هاست که هیچ تناسبی بین تعرفه‌های ارائه سرویس‌های ارتباطی، به‌ویژه اینترنت، با تورم و هزینه‌های جاری وجود ندارد.
او افزود: خدمات زیرساختی عمومی کشور که عمدتا در دست شرکت مخابرات و شرکت ارتباطات زیرساخت است، با هزینه‌های سنگینی روبه‌رو هستند. مدت‌هاست که قیمت تمام‌شده خدمات برای ارائه‌دهندگان به‌خصوص در بخش اینترنت ثابت، هیچ همخوانی با درآمدهایشان ندارد. این عدم تناسب باعث شده تا سرمایه‌گذاری در این حوزه، به ویژه در بخش ثابت، عملا متوقف شود. این تازه بخش کوچکی از یک مسئله بسیار بزرگ‌تر است.
توسلی با ذکر یک مثال ملموس ادامه داد: شما امروز می‌بینید که هزینه‌های حمل‌ونقل اینترنتی مانند اسنپ در کشور چند برابر شده است، در حالی که اسنپ دقیقا از بستر همین اینترنتی استفاده می‌کند که تعرفه‌هایش تغییر چندانی نکرده است. وقتی همه اجناس و خدمات در کشور در حال گران شدن هستند اما تعرفه زیرساخت ثابت می‌ماند، نتیجه بسیار روشن است: سرمایه‌گذاری توجیه خود را از دست می‌دهد و توسعه زیرساخت به دیوار بن‌بست برخورد می‌کند.
توقف توسعه فیبر نوری
بخش دیگری از این گفت‌وگو به وضعیت بحرانی شبکه اینترنت ثابت اختصاص داشت. توسلی با اشاره به ضرورت گذار از تکنولوژی‌های قدیمی گفت: در گذشته چیزی حدود چهار میلیون کاربر حداقل از سرویس‌های ADSL شرکت‌های خصوصی (غیر از مخابرات) استفاده می‌کردند. در دولت و مجلس قبل مصوب شد که این شبکه قدیمی باید به شبکه فیبر نوری ارتقا پیدا کند. این کار تا حدی پیش رفت و هر دو دولت بر آن تاکید داشتند. اما در عمل و در شرایط کنونی، توسعه فیبر نوری تقریبا متوقف شده است.
این فعال حوزه ارتباطات ادامه داد: وقتی توسعه فیبر نوری متوقف می‌شود، تنها مجموعه‌ای که می‌تواند از این فضا به نفع خود استفاده کند، شرکت مخابرات است. مخابرات با در اختیار داشتن امکانات دسترسی بیشتر، در حال جذب کاربران ADSL سایر شرکت‌های ثابت است. به عبارتی، سه اتفاق همزمان به شدت به زیان شرکت‌های ارائه دهنده اینترنت ثابت تمام شده و آنها را از چرخه رقابت تجاری خارج کرده است: نخست هزینه‌های سنگین زیرساختی، دوم توقف توسعه فیبر نوری توسط دولت، و سوم توسعه انحصاری توسط مخابرات.
تاب‌آوری موقت در سایه اقتصاد چندوجهی
در سمت دیگر ماجرا، وضعیت اپراتورهای تلفن همراه و اینترنت سیار شاید در نگاه اول کمتر بحرانی به نظر برسد، اما این تنها یک روی سکه است. توسلی با تاکید بر اینکه چالش‌های ساختاری گریبان‌گیر هر دو بخش است، درباره شرایط اپراتورهای سیار گفت: اگرچه فضا به دلیل گستردگی پوشش به نفع اپراتورهای موبایل بوده، اما این به معنای مصونیت آنها از بحران نیست. تفاوت اصلی صرفا در مقیاس است؛ ما در بخش سیار با ده‌ها میلیون مشترک مواجهیم که گردش مالی بالاتری ایجاد می‌کنند، اما همزمان هزینه‌های نگهداری چنین شبکه پهناوری نیز سنگین است.
او با اشاره به ورود اپراتورها به حوزه‌های دیگر توضیح داد: اینکه امروز اپراتورهایی مانند همراه اول یا ایرانسل به سرمایه‌گذاری در اکوسیستم‌های اقتصاد دیجیتال یا مجموعه‌هایی مانند پلتفرم‌های دیجیتال روی آورده‌اند، لزوما نشانه سودآوری بلامنازع آنها در فروش اینترنت نیست؛ بلکه نشان‌دهنده یک تلاش برای ایجاد مدل‌های اقتصادی چندوجهی جهت جبران فشارهای مالی بخش ارتباطات است. در واقع، این درآمدهای جانبی به عنوان یک ضربه‌گیر موقت عمل کرده و اثرات بحران را کمی به تعویق انداخته‌اند. همین تنوع درآمده، به آنها تاب‌آوری بالاتری در برابر بحران‌ها داده است تا بتوانند هزینه‌های سرسام‌آور را تحمل کنند.
چالش تجهیزات دلاری و درآمدهای ریالی
یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های اپراتورها، چه در بخش ثابت و چه سیار، تامین تجهیزات است. توسلی در پاسخ به این پرسش که آیا گزاره «خرید تجهیزات با دلار و درآمد با ریال» دلیل اصلی افت کیفیت است، گفت: این حرف کاملا درست است. اپراتورهای سیار اگر بخواهند شبکه‌های خود را ارتقا دهند (مثلا به 5G)، طبیعتا باید با هزینه‌های دلاری این کار را انجام دهند.
او هشدار داد: هرچند اپراتورهای سیار به دلیل کسب‌وکارهای جانبی فعلا دوام آورده‌اند، اما اگر سیستم فعلی تغییر نکند، آنها نیز در آینده‌ای نه چندان دور دچار بحران خواهند شد. مدل جهانی به این سمت رفته است که ارتباطات ثابت و سیار باید با هم ترکیب شوند تا همپوشانی هزینه‌ها منطقی شود.
ادغام؛ نسخه‌ای موقت برای بحران ارتباطات
توسلی در بخش پایانی صحبت‌های خود درباره نقش دولت و نهادهای تنظیم‌گر گفت: اصلاح تعرفه‌ها قانونا در اختیار کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات است که آن هم تحت نظر وزارت ارتباطات و دولت قرار دارد. ممکن است در وضعیت کنونی تصمیم بگیرند تعرفه‌ها را کمی تغییر دهند. این یک کار مثبت و یک درمان موقت است، اما به هیچ وجه مسئله اصلی را حل نمی‌کند.
او تاکید کرد: سرویس‌های ADSL دیگر از دور خارج شده‌اند. اگر شرکت‌های ثابت نتوانند شبکه خود را به فیبر نوری منتقل کنند و دولت موانع توسعه را برندارد، افزایش تعرفه هم آنها را نجات نخواهد داد. اینترنت ثابت کشور در حال حاضر تاب‌آوری خود را از دست داده است و احتمالا تنها راه نجات برای آن تعداد انگشت‌شمار شرکت‌های ثابت که هنوز فعالند، ادغام و ترکیب با اپراتورهای موبایل است. بحران ارتباطات در کشور حاد است و عبور از آن نیازمند درک درست از اقتصاد دیجیتال، پرهیز از تصمیمات مقطعی و احیای مجدد و سریع پروژه‌های زیرساختی مانند فیبر نوری است.
