امروز، روز علوم انسانی اسلامی/ آیا ضرورتی برای چنین عنوانی وجود دارد؟

 روز علوم انسانی اسلامی در ایران با سالگرد ارتحال آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی همزمان است و به دلیل نقش وی در پایه‌گذاری و گسترش این جریان فکری انتخاب شده است.

به گزارش سرویس اجتماعی تابناک،  هر سال مراسم و همایش‌هایی برای بزرگداشت این روز و اندیشه‌های مرحوم مصباح برگزار می‌شود که در آن‌ها بر ضرورت تحول در علوم انسانی بر اساس مبانی اسلامی تأکید می‌گردد.

موافقان و مخالفان

موافقان این عنوان، که اغلب از متفکران و نهادهای مرتبط با شورای عالی انقلاب فرهنگی و پژوهشگاه‌های اسلامی هستند، استدلال می‌کنند علوم انسانی فعلی در جهان بر پایه نگرش سکولار و غیرالهی بنا شده و دین را از سیاست و جامعه جدا می‌کند، که این امر خطرناک است و منجر به بحران‌های اخلاقی و اجتماعی می‌شود. آن‌ها معتقدند نگاه اسلامی، به دلیل منبع وحیانی بودن، درک جامع‌تری از انسان در ابعاد مادی و معنوی ارائه می‌دهد و می‌تواند مبنای محکمی برای سیاست‌گذاری، اقتصاد، حقوق و تعلیم و تربیت باشد. این رویکرد نه تنها نیازهای فردی و اجتماعی را بهتر پاسخ می‌دهد، بلکه می‌تواند به ایده‌ای جهانی تبدیل شود و پیشرفت تمدنی را بر پایه توحید و ارزش‌های الهی تضمین کند. نام‌گذاری این روز نیز فرصتی برای بازنگری و پاسخ به شبهات در دانشگاه‌ها و حوزه‌ها فراهم می‌آورد.

در مقابل، مخالفان این عنوان، از جمله برخی روشنفکران و فیلسوفان مانند عبدالکریم سروش، بر این باورند که علم به روش و معیارهای عمومی مانند تجربه و عقل وابسته است و نمی‌توان آن را با قید اسلامی یا غیراسلامی محدود کرد. آن‌ها استدلال می‌کنند هویت علم در عینیت و بی‌طرفی آن است و افزودن پیش‌فرض‌های دینی ممکن است به انحصار روش‌شناختی منجر شود یا علم را از استانداردهای جهانی دور کند. از دیدگاه آن‌ها، علوم انسانی ذاتاً وحشی و بی‌وطن است و نباید آن را اسلامی یا غربی نامید، زیرا این کار می‌تواند به ایدئولوژیک شدن دانش بیانجامد و پیشرفت علمی را مختل کند.

این بحث سال‌هاست ادامه دارد و هر طرف با استناد به مبانی فلسفی و معرفت‌شناختی خود، بر موضع خویش پافشاری می‌کند، در حالی که نهادهای رسمی بر پیشبرد تحول در علوم انسانی اسلامی تأکید دارند.

برآیند مباحث

روز علوم انسانی اسلامی، بیش از آن که نقطه پایانی بر یک بحث باشد، یادآور آغاز یک مسیر طولانی و پرمسئولیت است. موافقان با شور انقلابی و مراجعه به تاریخ، بر ضرورت ساخت یک الگوی بومی پافشاری می‌کنند و مخالفان با نگرانی از انزوای علمی و محدودیت فکری، هشدار می‌دهند. اما شاید اصلی‌ترین پیام این روز در شرایط کنونی، یادآوری ضرورت ایجاد فضایی امن برای گفت‌وگوی علمی و عقلانی بین این دو دیدگاه باشد؛ گفت‌وگویی که خود، اولین درس علوم انسانی است.

همین مقدار هم برای شروع تحول در زمینه گفتگو، در ایران گریزان از آیین گفتگو، مهم است و و لااقل از این زاویه می‌توان به آن اهمیت داد.