هالووین جشن ترس از نگاه روانشناسان

به گزارش سرویس اجتماعی تابناک،  وقتی خیابان‌های برخی شهرها با اسکلت‌های پلاستیکی و کدوهای خندان پر می‌شود، صدای دیگری نیز بلند است: صدای منتقدان. کسانی که هالووین را نه جشنی بی‌ضرر، بلکه آینه‌ای از تناقض‌های فرهنگی، تجاری و روان‌شناختی زمانه می‌دانند. 

 روانشناسان اجتماعی هالووین بستری می‌دانند که می‌تواند کلیشه‌ها را تقویت کند، حساسیت‌ها را کاهش دهد و هویت را تحت تأثیر قرار دهد.

لوری هایرز، روانشناس اجتماعی دانشگاه وست‌چستر، یکی از دقیق‌ترین پژوهش‌ها را در این زمینه انجام داده است. او و همکارانش بیش از ۱۶۰۰ لباس هالووین را بررسی کردند و دریافتند که نزدیک به یک‌سوم لباس‌های دخترانه و بیش از ۹۰ درصد لباس‌های زنانه دارای عناصر جنسی‌شده هستند. در حالی که لباس پسران اغلب بر قدرت، عاملیت و پوشش کامل تأکید دارد، لباس دختران معمولاً تنگ، کوتاه و با نشانه‌های جذابیت جسمانی طراحی می‌شود.

هایرز هشدار می‌دهد که این الگو از سنین پایین بر شکل‌گیری هویت جنسیتی تأثیر می‌گذارد. دختران ممکن است این تصاویر را درونی کنند و خود را بیشتر از طریق ظاهر تعریف کنند. پژوهش‌های روانشناسی مصرف‌کننده نیز نشان می‌دهد که مواجهه مداوم با چنین تصاویر کلیشه‌ای، نه فقط خودپنداره کودکان، بلکه نگرش جامعه به نقش‌های جنسیتی را نیز شکل می‌دهد.

 تروما، استرس حاد و حساسیت‌زدایی

دکتر ناتالی اسکنلون از مرکز علوم بهداشتی تگزاس‌تک تأکید می‌کند که مواجهه بیش از حد با تصاویر خون، زخم و وحشت می‌تواند در کودکان علائم اختلال استرس حاد یا حتی PTSD ایجاد کند. بت تایسون، درمانگر متخصص ترومای کودکی، نیز هشدار می‌دهد که اسکلت‌ها، خون مصنوعی و ماسک‌های مخوف می‌توانند خاطرات آسیب‌زا را در کودکانی که تجربه خشونت، تصادف یا از دست دادن عزیزان داشته‌اند، بازفعال کنند.

دکتر استیسی دوماس، روانپزشک کودک، هالووین را برای کودکان مضطرب، سوگوار یا دارای تفاوت‌های عصبی، «میدان مین روان‌شناختی» می‌داند. او توضیح می‌دهد که مرز میان ترس بازی‌گونه و وحشت واقعی برای کودکان پیش‌دبستانی هنوز روشن نیست و تصاویر گرافیکی می‌تواند سیستم عصبی آنان را overload کند.

رفتار ضداجتماعی و بی‌هویتی گروهی

یکی از مطالعات کلاسیک روانشناسی اجتماعی، پژوهش اِد دینر و همکارانش در سال ۱۹۷۶ است. آنان نشان دادند که وقتی کودکان با لباس مبدل و در گروه ناشناس سراغ خانه‌ها می‌روند، احتمال برداشتن بیش از یک شیرینی به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد (تا ۵۷٫۷ درصد در گروه‌های ناشناس). این پدیده که «بی‌فردی‌سازی» (deindividuation) نامیده می‌شود، نشان می‌دهد که لباس و ناشناسی می‌تواند احساس مسئولیت فردی را کاهش دهد و رفتارهای ضداجتماعی را تسهیل کند.

 تجاری‌سازی و تربیت مصرف‌کننده

پژوهشگران حوزه روانشناسی مصرف و فرهنگ کودک معتقدند هالووین یکی از قوی‌ترین ابزارهای اجتماعی‌کردن کودکان به عنوان مصرف‌کننده است. این جشن که پس از عید پاک دومین مناسبت پرمصرف شیرینی در آمریکاست، کودکان را از سنین پایین با منطق «درخواست و دریافت» آشنا می‌کند. منتقدان می‌گویند این آیین، قدرت خلاقیت و بازی آزاد را به نفع خرید لباس‌های آماده و دکوراسیون‌های یک‌بارمصرف تضعیف می‌کند.

 بیماری روانی

بسیاری از روانشناسان و انجمن‌های سلامت روان نسبت به لباس‌هایی که بیماری‌های روانی را به شکل «دیوانه»، «سایکو» یا بیمار روانی در بند به تصویر می‌کشند، اعتراض دارند. آنان این تصاویر را بازتولید کلیشه‌های خطرناک و خشونت‌آمیز می‌دانند که انگ اجتماعی را تقویت می‌کند و درمان‌جویی را دشوارتر می‌سازد.

مصرف گرایی سنگین

علاوه بر ابعاد روانشناختی، هالووین ابعاد دیگری نیز دارد. در ایالات متحده، مهد این جشن، هزینه سال ۲۰۲۶ به رقم بی‌سابقه ۱۳٫۵ میلیارد دلار رسیده است. آمریکایی‌ها به‌طور متوسط بیش از ۱۱۵ دلار برای لباس، دکوراسیون و شیرینی خرج می‌کنند. این رقم در استرالیا به ۵۱۰ میلیون دلار استرالیا می‌رسد، هرچند مشارکت مردم از ۲۱ درصد به ۱۸ درصد کاهش یافته و تنها حدود ۴٫۴ میلیون نفر در آن شرکت می‌کنند.

منتقدان از استرالیا و بریتانیا تا ایران

در استرالیا، نقد فرهنگی به هالوین ریشه‌دارتر است. نویسندگانی مانند ون بدهام سال‌ها هالووین را نماد امپریالیسم فرهنگی آمریکا می‌دانستند؛ آیینی که نسل‌های پیشین آن را با دخالت‌های نظامی آمریکا در ویتنام هم‌ردیف می‌کردند. بسیاری از استرالیایی‌ها هنوز می‌پرسند چرا باید سنتی را بپذیریم که با فصل بهار نیم‌کره جنوبی ناسازگار است و هویت محلی را تهدید می‌کند. در بریتانیا نیز صدای مشابهی شنیده می‌شود: هالووین را کارناوال مصرف‌گرایی می‌دانند که کودکان را به «گدایی شیرینی» و بزرگسالان را به رقابت دکوراسیون‌های گران‌قیمت وادار کرده است.

منتقدان هالووین، از استرالیا تا بریتانیا و ایران، یک هشدار مشترک دارند: پذیرش بی‌تأمل آیین‌های وارداتی، بدون آگاهی از ریشه‌ها و پیامدهایش، می‌تواند هویت را تهی و مصرف را جایگزین معنا کند. در جهانی که ترس واقعی کم نیست، شاید وقت آن رسیده که بپرسیم کدام ترس را باید جدی بگیریم و کدام را به کارناوال تبدیل نکنیم.