مارتا شهبازی؛ دانشمند ایرانی‌تباری که در سانحه مرگبار قطار اسپانیا جان باخت

به گزارش خبرنگار فرهنگی تابناک؛ مارتا شهبازی آلونسو، متولد سال ۱۹۸۵ در شهر لئون اسپانیا، از پژوهشگران برجسته حوزه زیست‌شناسی سلولی و تکوینی بود. پدر او ایرانی و مادرش اسپانیایی بود. شهبازی تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته زیست‌شناسی دانشگاه خودمختار مادرید آغاز کرد و در ادامه مدرک کارشناسی ارشد زیست‌پزشکی مولکولی گرفت.

او پس از دریافت مدرک دکتری در رشته زیست‌شناسی مولکولی از مرکز ملی تحقیقات سرطان اسپانیا (CNIO)، در سال ۲۰۱۴ به دانشگاه کمبریج انگلستان پیوست و فعالیت خود را به‌عنوان پژوهشگر پسادکتری ادامه داد.

شهبازی در سال ۲۰۲۰ سرپرستی گروه تحقیقاتی مستقل خود را در آزمایشگاه زیست‌شناسی مولکولی شورای تحقیقات پزشکی بریتانیا (MRC-LMB) بر عهده گرفت. او همچنین از استادان وابسته مؤسسه سلول‌های بنیادی دانشگاه کمبریج بود.

پژوهش‌هایی که به شناخت مراحل اولیه حیات کمک کرد

مهم‌ترین حوزه فعالیت علمی مارتا شهبازی، بررسی نخستین مراحل رشد جنین انسان و چگونگی شکل‌گیری سلول‌های بدن بود؛ موضوعی که ارتباط مستقیمی با شناخت ناباروری، شکست بارداری و پیشرفت روش‌های درمانی دارد.

یکی از دستاوردهای مهم پژوهشی او و همکارانش، توسعه روشی برای مطالعه و کشت جنین انسان در محیط آزمایشگاهی، خارج از رحم مادر، تا ۱۳ روز پس از لقاح بود. این دستاورد امکان مشاهده و بررسی مراحلی از رشد جنین را فراهم کرد که پیش از آن شناخت علمی محدودی از آنها وجود داشت.

شهبازی در تحقیقات خود به دنبال پاسخ به این پرسش بود که سلول‌های اولیه جنین چگونه سرنوشت خود را تعیین می‌کنند و چگونه به سلول‌های تخصصی بدن، از جمله سلول‌های مغز، پوست، قلب و ریه تبدیل می‌شوند.

گروه تحقیقاتی او همچنین سازوکارهای سلولی و مولکولی لانه‌گزینی جنین در رحم را بررسی می‌کرد؛ مرحله‌ای حساس که اختلال در آن می‌تواند به شکست بارداری منجر شود.

بر اساس توضیحات آزمایشگاه تحقیقاتی او، حدود ۳۰ درصد بارداری‌های انسان در مرحله حساس لانه‌گزینی و شکل‌گیری اولیه بدن با شکست مواجه می‌شوند. شهبازی همچنین به بررسی این موضوع می‌پرداخت که چگونه برخی جنین‌ها با وجود خطاهای کروموزومی می‌توانند به رشد طبیعی خود ادامه دهند.

اهمیت این تحقیقات تنها به پیشرفت دانش زیست‌شناسی محدود نمی‌شد، بلکه نتایج آن می‌توانست در آینده به شناخت بهتر دلایل ناباروری، سقط جنین و بهبود روش‌های درمانی کمک کند.

افتخارات علمی؛ از جایزه 3Rs تا برنامه پژوهشگران جوان EMBO

مارتا شهبازی در طول فعالیت حرفه‌ای خود موفق به دریافت جوایز و حمایت‌های علمی متعددی شد که نشان‌دهنده جایگاه پژوهشی او در جامعه علمی بین‌المللی بود.

از جمله مهم‌ترین افتخارات او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

* جایزه بین‌المللی 3Rs در سال ۲۰۱۹: این جایزه به دلیل پژوهش‌های او درباره توسعه مدل‌های سه‌بعدی آزمایشگاهی برای مطالعه رشد جنین و کاهش استفاده از حیوانات در تحقیقات زیست‌شناسی تکوینی به او تعلق گرفت.

* جایزه Suffrage Science: این جایزه در حوزه علوم زیستی به پاس دستاوردهای علمی زنان و تشویق نسل‌های بعدی زنان پژوهشگر به او اهدا شد.

* برنامه پژوهشگران جوان EMBO در سال ۲۰۲۴: انتخاب در این برنامه معتبر اروپایی، فرصتی برای حمایت علمی، آموزش و همکاری‌های بین‌المللی در اختیار پژوهشگران جوان برجسته قرار می‌دهد.

* جایزه استعداد نوظهور SRUK/CERU در سال ۲۰۲۶: این جایزه به پاس دستاوردهای بین‌المللی او در زیست‌شناسی تکوینی و پزشکی تولیدمثل از سوی انجمن پژوهشگران اسپانیایی در بریتانیا به او تعلق گرفت.

* جایزه علمی انجمن زیست‌شناسی تکوینی اسپانیا در سال ۲۰۲۶: شهبازی برای دریافت این جایزه نیز انتخاب شده بود و قرار بود در جریان کنفرانس علمی این انجمن در منطقه آندلس اسپانیا آن را دریافت کند.

دانشمندی که مادری را در کنار فعالیت علمی دنبال می‌کرد

یکی از ابعاد قابل توجه زندگی شهبازی، تلاش او برای جمع کردن مسئولیت‌های خانوادگی با فعالیت علمی بود. او مادر دو کودک خردسال بود و در گفت‌وگوهای خود از تجربه زندگی به‌عنوان یک مادر و پژوهشگر سخن گفته بود.

همکاران او در دانشگاه کمبریج، از شهبازی به‌عنوان پژوهشگری پرتلاش، بااستعداد و الهام‌بخش یاد کرده‌اند؛ زنی که در کنار مسئولیت علمی و مدیریت گروه تحقیقاتی خود، برای خانواده نیز اهمیت ویژه‌ای قائل بود.

پایان تلخ زندگی پژوهشگری در اوج فعالیت علمی

مارتا شهبازی در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶، در مسیر سفر به کنفرانس علمی انجمن زیست‌شناسی تکوینی اسپانیا در منطقه آندلس، در سانحه برخورد دو قطار سریع‌السیر در نزدیکی شهر اوردا در استان تولدو جان خود را از دست داد.

او در قطاری حضور داشت که در این حادثه با قطار دیگری برخورد کرد. پس از چند روز نگرانی و جست‌وجوی خانواده، مرگ او در میان قربانیان این سانحه تأیید شد. این حادثه دست‌کم ۶۹ کشته بر جای گذاشت.

درگذشت این پژوهشگر ۴۱ ساله در شرایطی اتفاق افتاد که او در اوج فعالیت‌های علمی قرار داشت و قرار بود برای دریافت یکی از جوایز معتبر حرفه‌ای خود در اسپانیا حضور پیدا کند.

مرگ مارتا شهبازی، تنها فقدان یک دانشمند ایرانی‌تبار برای جامعه علمی نیست؛ بلکه از دست رفتن پژوهشگری است که بخش مهمی از عمر حرفه‌ای خود را صرف شناخت پیچیده‌ترین مراحل آغاز حیات انسان کرده بود