چالش های پیش روی فیلم های دینی
سینمای دینی ایران اگرچه تلاشی قابل تقدیر برای نمایش مفاهیم و مظاهر دینی داشته اما چندان با اقبال مردمی و موفقیت در انتقال پیام مواجه نبوده و در اکثر فیلم هایی با مضامین دینی، گرفتار شدن فیلمساز در کلیشه های رایج را شاهدیم. اما چرا این اتفاق رخ می دهد و کمتر در فیلم های دینی خلاقیت دیده می شود؟ مشکل کجاست؟
خبرنگار شفقنا فیلم دینی «سر به مهر» که به تبلیغ نماز پرداخته و هم اکنون در سینماهای ایران در حال اکران است را موضوعی قرار داده تا با کیوان کثیریان، منتقد و مستندساز، نگاهی به چالش های سینمای دینی در ایران و معضلات فیلم های دینی داشته باشد.
متن گفت وگوی شفقنا با کثیریان را می خوانید:
*سینمای دینی در ایران با چه چالش هایی پیش روست و چرا نمی تواند - با وجود استقبال و حمایت از سوی دستگاه های مختلف دولتی – با اقبال عمومی مواجه شود و در اکثر مواقع گرفتار شعارزدگی می شود؟
کثیریان: دلیل عمده این مساله بی توجهی به ذات مفاهیم دینی و اکتفا به ظواهر است. اتفاقی که در تمامیت جامعه ما تا حدی جاری و رایج است. ذات پرداختن به مفاهیم دینی پتانسیل درغلتیدن به ورطه شعارزدگی را دارد و اگر با ظرافت، در سینمایی کردن و دراماتیزه کردن این مفاهیم تلاش نشود تصویر کردن آن مفاهیم به دام شعار و کلیشه می افتد و شعار و کلیشه هم همیشه در مخاطب، واکنش منفی ایجاد می کند.
*اخیرا فیلم سر به مهر به عنوان فیلمی که ترویج نماز را هدف قرار داده و مضمونی کاملا دینی را در پیش گرفته، اکران شده است اما این فیلم نمی تواند مخاطبان عقل گرای مدرن امروزی را قانع کند و پرسش های متعددی را ایجاد می کند. به اعتقاد شما عمده ترین اشکال این فیلم چیست؟
کثیریان: سر به مهر در کنار امتیازاتی که دارد مثل هر فیلم دیگری واجد نقاط ضعف هم هست. نفس شجاعت در پرداختن به موضوع نماز امتیاز است. تلاش برای تنیدن مفهوم نماز در تاروپود درام از دیگر امتیازات فیلم است. به هرحال این، از اولین تلاش های درست در راه سینمایی کردن مفاهیم دینی است که ایرادهای خودش را هم دارد. پررنگ کردن بهانه نماز خواندن برای دختر از نقاط ضعف فیلم است. افراط در پرداختن به تم محوری شرم و خجالت هم در کلیت، به فیلم لطمه زده است.
*یکی از انتقادات نسل مخاطب این فیلم (سر به مهر) این است که این فیلم هم جایگاه زن را به عنوان یک شخصیت اجتماعی تنزل داده و هم جایگاه نماز را به عنوان نمادی از دینداری چرا که نماز خواندن زن به شکل یک معامله برای یافتن کار و همسر به نمایش درآمده و از یک تحول درونی یا تحول دیدگاه یا یک نیاز به صحبت با خدا و... نمی آید. جایگاه زن داستان زمانی تنزل می یابد که گویی زندگی اش صرفا بر محور یافتن همسر تنظیم شده و هدف دیگری وجود ندارد و برای یافتن یک مرد (مهم نیست چه ویژگی داشته باشد) تن به هر ذلتی می دهد در حالی که در فیلم نشان داده شده زن داستان فوق لیسانس دارد و طبیعیست می تواند موقعیت های متعددی در زمینه کاری پیش رو داشته باشد. نظر شما درباره شخصیت سازی در این فیلم و ضعف های موجود در شخصیت پردازی فیلم های دینی به طور کلی چیست؟
کثیریان: برای بیان سینمایی و دراماتیک یک مفهوم، شما نیاز به یک بهانه داستانی دارید. اگر در سربه مهر بهانه داستانی، معنوی و متعالی می بود، یقینا فیلم کاملا شعار زده می شد و از دست می رفت. اینکه یک انسان با هدف و نیتی کم ارزش بخواهد با خدا معامله کند و در نهایت نه برای معامله که برای خود نماز و ذات آرامش بخش آن نماز بخواند، خط دراماتیک جذابی است. این خط با لحاظ کردن ویژگی های شخصی شخصیت، جذاب تر هم می شود. این مساله اتفاقا نقطه قوت فیلم است، گرچه افراط در پرداختن به ماجرای شوهر خواستن، حرف اصلی را ضعیف کرده است.
*چرا در فیلم های دینی غالبا شعارزدگی مشهود است و فیلمسازان نمی توانند بدون شعاری کردن فیلم هایشان به مفاهیم دینی بپردازند و چرا غالبا در ظاهر دین متوقف می شوند؟ به طور مثال همین فیلم سر به مهر تبلیغ نماز را انتخاب کرده اما به نگاه دین به جایگاه زن هیچ توجهی نداشته یا به غیبت نکردن از دیگران، صداقت و ... چرا ما نمی توانیم فیلم هایی بسازیم که معنویت موجود در دین را به تصویر بکشد و صرفا از ظاهر آن سخن می گوییم؟
کثیریان: پاسخ این پرسش شما را در پرسش نخست دادم. ذات پرداختن به مفاهیم دینی پتانسیل درغلتیدن به ورطه شعارزدگی را دارد.
*چرا سینمای غرب به راحتی می تواند مفاهیمی که می خواهد را با ابتکار و خلاقیت به مخاطب ارائه کند و در امر تبلیغ اینقدر موفق هستند اما سینمای ایران نمی تواند مفاهیمی که با زندگی روزمره مرده عجین شده را با خلاقیت و از بعدی زیباتر که مورد توجه عموم نبوده به نمایش بگذارد؟
کثیریان: سینمای غرب به نظرم محدودیت های بسیار زیاد ما را در پرداختن به دین ندارند. آنها اگر موفقیتشان در این زمینه بیش از ما باشد به دلیل مشخص تر بودن خط قرمزهایشان است. نگاه رسمی در کشور ما همین تصویر کلیشه ای و شعاری از دین را از سینما می خواهد و نگاهی جز این را بر نمی تابد. به همین دلیل سینماگران معتبر دیگر کمتر وارد این حیطه می شوند. آنها نه می توانند فیلم مورد نظر خودشان را بسازند و نه ساختن فیلم سفارشی و فرمایشی را در شان هنرمند می دانند. سینماگر با هر نگاهی، تنها زمانی که با باورهای خود فیلم بسازد موفق خواهد بود و دستوری و فرمایشی و بخشنامه ای نمی شود فیلم خوب ساخت.
*توصیه شما به فعالان سینمایی که می خواهند درباره مفاهیم دینی فیلم بسازند برای دوری از شعار زدگی و کلیشه های معمول چیست و چگونه می توان نسل جدید مدرنِ پر از سوال امروز را راضی از سالن سینما بدرقه کرد؟
کثیریان: کار ما پیام دادن نیست، من هم مانند همه مخاطبان سینمای امروز ایران دوست دارم چه در حوزه دینی و چه در دیگر حوزه ها فیلم های خلاقانه ببینم.
