حقوق بشر، خاورميانه و چالش هاي آن

اسدالله افشار

کد خبر: ۸۶۸۶۱

تاریخ: ۰۸ اسفند ۱۳۸۸ - ۱۳:۱۲

در قرن هجدهم انديشمندان بريتانيا و فرانسه ايده حقوق بشر را ارايه كردند كه به طور مؤثري بر اعلاميه استقلال آمريكا 1776، اعلاميه حقوق ويرجينيا در سال 1776 و منشور حقوق آمريكا در سال 1791 اثر گذاشت و همين طور اعلاميه حقوق بشر و شهروندي زمان انقلاب كبير فرانسه در سال1789 كه اعلاميه جهاني حقوق بشر را تحت تأثير قرار داد، اما به نظر بسياري از پژوهشگران مسلمان، حقوق بشر در اسلام و قرآن، قرن ها پيش از حقوق بشر غربي امروزي وجود داشت و اين آيين بر رعايت حقوق افراد تأكيد فراواني كرده است.

انديشه ها و عقول منجمد بشري:

لازم است به اين نكته توجه كنيم كه خاورميانه پارادوكسي از انديشه حقوقي و عملكرد ظالمانه، مهد آزادي خواهان و سرزمين استبدادزدگان، سرمايه اي از فكر و زنداني از جمود است. نمونه اين مسئله در انديشه برخي از نويسندگان عرب ديده مي شود كه معتقدند عقل بشري، پايين تر از آن است كه بهترين روش زندگي انساني را بيابد. در اين تعبير، عقلانيت بشري حتي از يافتن روش هاي درست زندگي ناتوان است و نه تنها دريافتن بنيادها، بلكه در راه و روش نيز بايد به نيروهاي ماورايي توجه كند.

بدون شك چنين اظهارنظري ريشه در آموزه هاي تاريخي، سنتي و باورهاي آمرانه دارد كه نتيجه عدم اجراي تاريخي حقوق بشر در منطقه خاورميانه است. اين امر موجب شده است تا بخش مثبت حقوق بشر در خاورميانه، متأسفانه ناديده گرفته شود. در حالي كه با توجه به آن و همين طور نقد بخش منفي آن، به رهيافت هاي مفيدي براي پشتيباني از حقوق بشر در خاورميانه دست يافت. در عمل هم، نبود حمايت قضايي مؤثر از حقوق بشر در خاورميانه با ناديده گرفتن همين بخش و تأثير بخش منفي، يعني با الگوهاي استبداد، ظلم و انكار حقوق افراد از سوي حكام مستبد مرتبط است.

خاورميانه، آميزه اي از دو پارادوكس:

صاحب نظران معتقدند، تاريخچه خاورميانه اي حقوق بشر، حكايت از آن مي كند كه خاورميانه آميزه اي از دو پارادوكس است يكي سرمايه ها ي فكري، نظري و فلسفي حقوق بشر و ديگري ضعف فرهنگي، اجرايي و كاربردي در پشتيباني از حقوق بشر و نقض گسترده و فاحش آن از سوي بعضي از حكام اين منطقه كه همين امر موجب شد دايره آن سرمايه هاي فكري، نظري و فلسفي مضيق گردد و عمل، نظر را پوشش دهد و نظريه نيز با تحت الشعاع قرار گرفتن از سوي عمل، نتواند تئوري اصيل و واقعي خاورميانه اي خود را در پشتيباني از حقوق بشر نشان دهد.

حقوق بشر خاورميانه در معرض چالش ها:

اگر چه خاورميانه از دستمايه هاي فكري و سرمايه هاي معنوي در زمينه مباحث نظري حقوق بشر برخوردار بوده است، اما تاريخ حيات خاورميانه، حكايت از آن مي كند كه اين منطقه در عرصه اجرا و عمل همواره در پشتيباني از حقوق بشر چالش هايي داشته است. به همين دليل هيچ گاه دستمايه هاي معنوي در زمينه حقوق بشر به حوزه اجرا و عرصه عمل راه نيافتند.

اين مسئله ريشه در تعامل ميان نظر و عمل در منطقه خاورميانه دارد. آرمان هاي والاي سياسي، عدالت خواهي و جهان گرايي خاورميانه در پرتو انگيزه هاي مروجين آنها سبب شده تا اين آرمان هاي والاي انساني، همواره در معرض چالش هايي قرار گيرد. نكته بيان شده مي تواند راهگشايي براي پردازش بحث تحول حقوق بشر در منطقه خاورميانه باشد.

عوامل تأثيرگذار حمايت از حقوق بشر در جهان عرب:

پارامترها و فاكتورهايي كه بر حمايت از حقوق بشر در جهان عرب اثر گذاشتند دردرجه نخست تلاش هاي سازمان ملل متحد در تشويق كشورها به تصويب پيمان نامه هاي سال 1966 حقوق بشر، يعني پيمان نامه بين المللي حقوق مدني و سياسي و پيمان نامه بين المللي حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي بوده است.

در مرحله دوم، قدرت اجرايي يافتن اين دو پيمان نامه در سال 1977 موجب شد كه آشكارا عنوان شود كه حقوق بشر يك اصل اساسي جامعه بين المللي است. همين امر، كشورها را به حمايت از حقوق بشر ترغيب مي نمود كه چه در قانون اساسي و چه در تصويب معاهدات و پيمان نامه هاي بين المللي به حقوق بشر توجه جدي داشته باشند.

سوم و مهمتر اينكه، دهه هشتاد ميلادي برهه دموكراسي گستري و حمايت از حقوق بشر براي تأمين بهتر منافع داخلي بوده است.

و چهارمين فاكتور موثر نقشي است كه سازمان هاي بين المللي غير حكومتي مانند عفو بين الملل، ديده بان حقوق بشر، كميسيون بين المللي حقوقدانان، اتحاديه بين المللي حقوق بشر و... در تعيين يك رژيم بين المللي حمايت از حقوق بشر ايفا كردند و اكنون نقش آنها به مراتب افزايش يافته است.