آتشفشان‌های ایران را بشناسید

کد خبر: ۸۶۷۸۲۸

تاریخ: ۱۸ دی ۱۳۹۷ - ۱۱:۱۰

پیدایش کوه‌های آتشفشانی حاصل فوران مواد مذاب و انباشته شدن مواد است. زمانی که فشار گاز‌ها و سنگ‌های مذاب در هسته زمین بسیار بالامی رود، فوران اتفاق می‌افتد. فوران می‌تواند به آرامی یا به صورت انفجاری رخ دهد و جریان گدازه همراه با گاز‌های سمی، پرتاب خاکستر و سنگ و فوران آتشفشانی است.

برترین ها: پیدایش کوه‌های آتشفشانی حاصل فوران مواد مذاب و انباشته شدن مواد است. زمانی که فشار گاز‌ها و سنگ‌های مذاب در هسته زمین بسیار بالامی رود، فوران اتفاق می‌افتد. فوران می‌تواند به آرامی یا به صورت انفجاری رخ دهد و جریان گدازه همراه با گاز‌های سمی، پرتاب خاکستر و سنگ و فوران آتشفشانی است.

انفجار‌های آتشفشانی می‌توانند تکه‌های بزرگ سنگ را با سرعت بسیار زیاد به مسافت چندین کیلومتر پرتاب کنند و گاه با مخاطرات طبیعی، چون زمین لرزه، جریان "گل" و سیلاب‌های ناگهانی، باران‌های اسیدی و درشرایط خاص وقوع سونامی همراه است.

بررسی آتشفشان‌ها در ایران نشان می‌دهد ایران دارای پنج آتشفشان دماوند، سبلان، تفتان، بزمان و سهند است که از این تعداد سه آتشفشان بزمان، تفتان و دماوند جز آتشفشان‌های فعال محسوب می‌شوند.

دماوند؛ ببر خفته

• ارتفاع: ۵٬۶۱۰ متر
• مکان: بخش لاریجان، شهرستان آمل، مازندران، ایران [۱][۲]• رشته‌کوه: البرز
• گونه: آتشفشان چینه‌ای (آتش فشانی خاموش)

کوه دَماوَند کوهی در شمال ایران است که بلندترین کوه ایران و خاورمیانه و بلندترین قلهٔ آتشفشانی آسیا است. این کوه در قسمت مرکزی رشته‌کوه البرز در جنوب دریای خزر و از نظر تقسیمات کشوری در استان مازندران و در بخش لاریجان شهرستان آمل قرار دارد که به هنگام صاف و آفتابی‌بودن هوا، از شهر‌های تهران، ورامین و قم و همچنین کرانه‌های دریای خزر قابل رؤیت است.

کوه دماوند در سی‌ام تیرماه سال ۱۳۸۷ به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست آثار ملّی ایران ثبت شد. همچنین کوه دماوند از سال ۱۳۸۱ به عنوان «اثر طبیعی ملّی» در شمار مناطق چهارگانهٔ ارزشمند از نظر حفاظت محیط زیست قرار گرفته‌است.

این قلّه در ۶۹ کیلومتری شمال شرقی تهران، ۶۲ کیلومتری غرب آمل و ۲۶ کیلومتری شمال شهر دماوند واقع شده‌است.

رودخانهٔ تینه در شمال، رودخانهٔ هراز در جنوب و شرق و رودخانهٔ لار در غرب این کوه واقع شده‌اند. رودخانه لار و دیوآسیاب در غرب و رود پنج او (پنج آب) در شرق دماوندکوه جاری است.

مخروط دماوند در مرکز سلسله کوه‌های البرز بارزترین فعالیت آتشفشانی دوره "کواترنر" است. به استثنای برخی از فوران‌های کوچک که اخیرا کشف شد، فعالیت جدیدی شناخته نشده است از این رو به آن آتشفشان نیمه فعال می‌گویند.

مخروط این قله منظم و روی کوه‌های فرسایش یافته چهار هزار متری واقع است. دامنه کوه پوشیده از جریان گدازه‌هایی به وسعت ۴۰۰ کیلومتر مربع است. جدیدترین گدازه‌ها در دامنه غربی مخروط قرار گرفته اند و روی همین دامنه است که به طور محلی مخروط‌هایی از خاکستر وجود دارد.

در ارتفاع ۱۰۰ متری ضلع جنوبی دماوند گاز‌هایی نمایان است. ضمن آنکه در دهانه این آتشفشان با ۳۰۰ متر قطر دریاچه‌ای پوشیده از یخ وجود دارد.

آتشفشان دماوند از دید زمین شناسی یک سامانه آتشفشانی فعال است، ولی فعالیت آن در حد خروج بخار و گاز و چشمه‌های آب گرم و همچنین بعضی از تظاهرات سطحی از نهشته‌های وابسته به یک سامانه آتشفشانی و همچنین اثرگذاری بر فرم و ریخت دره‌ها و ایجاد لغزش‌های گوناگون به عنوان اثر‌های ثانویه بوده است.

دماوند یک آتشفشان خفته است که امکان فعال شدن مجدد آن وجود دارد. در برخی از سال‌ها از جمله سال ۱۳۸۶ شاهد افزایش خروج دود و بخار‌هایی از قله بودیم که برخی از شاهدان آن را گواهی بر فعال شدن این آتشفشان پنداشتند، اما در حقیقت در سال‌های پر بارش با نفوذ آب به درون قله و برخورد سنگ‌های داغ، جریانی از بخار آب از دهانه قله خارج می‌شود و چنین به نظر می‌رسد که فعالیت‌های آتشفشانی صورت گرفته است.

تفتان؛ آتشفشانی فعال

• ارتفاع: ۳۹۴۰متر
• مکان:جنوب شرقی ایران
• گونه: آتشفشانی مطبق

تَفتان نام تنها آتشفشان فعال در سراسر ایران است. این کوه آتشفشانی در جنوب شرقی زاهدان و شمال غربی خاش با ارتفاع چهار هزار و ۱۱۰ متر از سطح دریا قرار دارد. پیکره اصلی آن شامل دو کوه است که به وسیله بخش زین مانند و باریکی به هم متصل شده اند. گدازه تفتان مساحتی معادل هزار و ۳۰۰ کیلومتر مربع را پوشانده و لایه‌های خاکستر در این آتشفشان کم است.

تفتان در زبان پارسی به معنای مکان گرما است. این آتشفشان فعال است و گاز‌های گوگرد در دهانه آن منتشر می‌شوند. کوهنوردان عموما از یال غربی صعود می‌کنند که در آن پناهگاه مجهزی ساخته شده‌است.

از فعالیت‌های درون آتشفشان ابر سفید و مشخصی تشکیل می‌شود که از فاصله ۱۰۰ کیلومتری قابل مشاهده است و منظره یک آتشفشان فعال را به خوبی نشان می‌دهد. تفتان جزء یک منطقه آتشفشانی است که تا پاکستان شمالی ادامه دارد و به گره آتشفشان کوه سلطان که در پاکستان واقع و اکنون خاموش است تعلق دارد.

اولین فعالیتی که شکل امروزی مخروط شمال غربی آن را درست کرده است باید سنی قبل از دوره پلسیتوسن (از دوران کواترنری از یک هشتم میلیون سال پیش تا ۱۰ هزار سال پیش) داشته باشد. فعالیت‌های گدازه‌ای تفتان در دوران کواترنری صورت گرفته که شامل گدازه‌های آندزیتی است که بر روی توف‌های قبلی ریخته اند.
بزمان؛ جوان‌ترین آتشفشان ایران

• ارتفاع: ۳۴۹۰ متر
• مکان: جنوب شرقی ایران
• گونه: آتشفشان چینه‌ای
• آخرین فوران: ناآشکار

کوه بزمان یا قله بزمان یکی از کوه‌های آتشفشانی ایران است که در منطقه سیستان و بلوچستان در جنوب شرقی ایران واقع شده‌است. گرچه هیچ تاریخچه‌ای از فوران این آتشفشان در دست نیست، اما قلل این آتشفشان مملو از بخارات انواع دی اکسید هستند.

بزمان در ۱۱۰ کیلومتری شمال غرب ایرانشهر و جنوب غربی قله تفتان واقع شده که ارتفاع آن از سطح دریا سه هزار و ۵۰۳ متر است، ولی نسبت به اراضی پیرامونی دو هزار و ۱۰۰ متر ارتفاع دارد. جریان بزرگ گدازه از دامنه شرقی قله جریان یافته است. در دامنه شمالی نیز همین جریان گدازه، مخروطی با شیب تند و بسیار مشخص را شکل داده که از آن، جریان گدازه با عظمت خیلی زیاد بیرون آمده است.

در اطراف قله اصلی چندین مخروط کوچک دیده می‌شود که از گدازه تیره رنگ بازالتی تشکیل شده است. بلندترین قله، مخروطی تازه ساز است که از قطعات بزرگ گدازه شکل یافته و قطر دهانه آن در حدود ۵۰۰ متر است. به نظر می‌رسد که بزمان جدیدترین آتشفشان ایران باشد. مواد آتشفشانی آن منطقه‌ای را در حدود هزار و ۴۰۰ کیلومتر مربع پوشش داده است.
سبلان

• ارتفاع: ۴۸۱۱ متر
• مکان: شمال غرب ایران، استان اردبیل
• گونه: آتشفشانی مطبق
• آخرین فوران: ناآشکار، احتمالاً دوران هولوسن
• مسیر: شابیل، مشکین شهر

سبلان (ساوالان)، از کوه‌های مرتفع ایران است که در شمال غرب این کشور و در استان اردبیل قرار دارد. سبلان سومین قله بلند ایران (پس از دماوند و علم‌کوه) و یک کوه آتشفشانی غیرفعال است. ارتفاع قله این کوه ۴۸۱۱ متر است و در بالای قله آن دریاچه کوچکی قرار دارد.

سبلان به خاطر آبگرم‌های طبیعی دامنه کوه، طبیعت تابستانی زیبا و پیست اسکی آلوارس مورد توجه گردشگران است. همچنین برخی کوه سبلان را محل بعثت پیامبر ایران، زرتشت، می‌دانند نمونه‌ای از ان در کتاب چنین گفت: زرتشت، اثر نیچه، مشاهده میشود که به پایین آمدن زرتشت از کوه سبلان اشاره کرده است؛ و از این نظر مکانی مقدس و مورد احترام است که حتی در میان بومیان و عشایر منطقه به نام آن قسم یاد می‌شود.

"سبلان اصلی"، "سبلان کوچک"، "کوه سلطان" و "آغان داغ" قله‌های آتشفشانی این کوه را تشکیل می‌دهند. در قسمت شمال و در قاعده‌ای که بلندترین قله سبلان در آن واقع است دریاچه کوچکی وجود دارد که احتمالا باقی مانده دهانه آتشفشان است. در دامنه جنوبی سبلان، چشمه‌های گوگردی زیادی وجود دارد که آب آن‌ها در حدود ۴۰ درجه سانتی گراد حرارت دارد و تنها گواه فعالیت آتشفشان خاموش سبلان است.

قله سبلان به شماره ۱۹۴۹۶/۱۲ در فهرست آثار طبیعی ملی کشور به ثبت رسیده و سند مالیکت آن از ارتفاع بالای سه هزار و ۶۰۰ متری قله سبلان به وسعت شش هزار و ۲۰۰ هکتار به نام سازمان حفاظت محیط زیست صادر شده‌است.
سهند؛ عروس کوه‌های ایران

ارتفاع: ۳۷۰۷ متر
مکان: شمال غرب ایران
گونه: آتشفشانی مطبق
آخرین فوران: ناآشکار، احتمالاً دوران هولوسن

سَهَنْدْ نام قله و رشته‌کوهی آتش‌فشانی در جنوب تبریز، شمال مراغه، شرق آذرشهر و غرب بستان‌آباد در مرکز استان آذربایجان شرقی است. این رشته‌کوه دارای ۱۷ قله با ارتفاع بیش از ۳۰۰۰ متر است که بلندترین آن‌ها (قوچ‌گلی داغی) ۳۷۰۷ متر بلندی دارد و مرتفع‌ترین نقطهٔ استان محسوب می‌شود.

رشته‌کوه سهند به‌دلیل انبوهی گیاهان، چمن‌زارها، گلزار‌ها و مراتع در آن به عروس کوه‌های ایران مشهور شده‌است؛ چراکه سطح تمام مناطق این رشته‌کوه پوشیده از سبزه‌است. کوه‌های جام، سهند، سلطان، دمیرلی، آغ‌داغ، موتال داغی، شیر داغی، حرم داغی، گیرو داغی، آتاشان، درویش، کمال از مهم‌ترین قلل رشته‌کوه سهند محسوب می‌شوند.

آتشفشان بزرگ سهند در ۴۰ کیلومتری جنوب تبریز واقع است و با آتشفشان‌های کوچک‌تر شمال غرب دریاچه ارومیه و مرکز آتشفشانی ارمنستان و آرارات که در نزدیکی مرز ایران واقع است ارتباط دارد. کوه سهند مخروطی بسیار پهن و گسترده دارد که از خاکستر‌های فراوان تشکیل شده و به وسیله آب‌های جاری، دره‌های تنگی در آن‌ها ایجاد شده است.

به باور زمین شناسان به احتمال زیاد، پیدایش آتشفشان‌های سهند به تجدید فعالیت گسل سلطانیه - تبریز که از منطقه سهند عبور می‌کند، مربوط بوده است. مواد آتشفشانی سهند که بر روی رسوبات مختلف و در مساحت تقریبی چهار هزار و ۵۰۰ کیلومتر مربع پوشانده شده است.

سن مطلق گدازه‌های مختلف سهند بین ۱۲ تا ۱۴ میلیون سال را نشان می‌دهد. به این ترتیب آتشفشان‌های سهند در چند مرحله فعالیت داشته و در حد بین این مراحل فعال، آرامش نسبی برقرار بوده است.
قلعه حسن علی

• مکان: جنوب شرقی ایران
• آخرین فوران: ناآشکار

قلعه حسن علی نام آتشفشانی در جنوب شرقی استان کرمان است. با وجود اینکه آخرین زمان فوران این آتشفشان مشخص نیست، اما احتمالا زمان شکل گیری آن دوره هولوسین است.