زشت و زیبای توسعه علمی در کشور؛

ایرانیان هم در رشد علمی پیشتازند و هم در تخلف و تقلب!

آن گونه که مجله Science به تازگی گزارش کرده، از ۱۸ هزار مقاله ری ترکت شده در سایت "ری ترکشن واچ"، ایران بالاترین نرخ را داشته است: «به ازای هر ۱۰ هزار مقاله منتشر شده از ایران، ۱۴ مقاله "ری ترکت" شده است.»

کد خبر: ۸۶۲۶۰۴

تاریخ: ۰۲ دی ۱۳۹۷ - ۰۹:۵۹

آن گونه که مراجع علمی جهانی گزارش می‌دهند، ایرانیان پیشرفت علمی چشمگیری از خود نشان داده‌اند، اما در کنار این اتفاق خوشایند، یک اشکال بزرگ نیز دارند؛ اشکالی که آن هم برای جهانیان آشکار و هویدا شده است.

به گزارش «تابناک»، اینکه در سال‌های اخیر «ایران بیشترین شتاب را در تولید مقالات علمی در دنیا داشته» به گوش بسیاری‌مان آشناست، اما کمتر می‌دانیم که در کنار این گزاره افتخارآفرین و غرور برانگیز، یک گزاره ناخوب هم از جامعه علمی ایران در این سال‌ها به ثبت رسیده است.

آن گونه که مجله نیچر (Nature) در فوریه ۲۰۱۸ گزارش داده، ایران از لحاظ مقالات نمایه شده در پایگاه استنادی اسکوپوس بین سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۳، بیشترین شتاب را در تولید مقالات علمی در دنیا داشته است، با این حال در جمله بعد این گزارش آمده که به رغم افزایش تعداد مقالات، سوالاتی پیرامون رعایت اخلاق پژوهشی درباره مقالات منتشر شده از ایران وجود دارد.

کدام سوالات؟ همان ابهاماتی که موجب شده ایرانیان بیشترین مقالات برگشتی را در جهان داشته باشند. آماری نگران کننده که برای هفدهمین کشور در رتبه بندی جهانی کشور‌ها از منظر تولید مقالات، بسیار نامطلوب به نظر می‌رسد، به ویژه اگر درباره کشوری مطرح شود که از منظر شتاب تولید مقالات، مقام نخست جهان را به خود اختصاص داده است.

موضوعی که به باور دبیر کمیته کشوری اخلاق در پژوهش‌های علوم پزشکی کشورمان موجب زیر سوال رفتن فعالیت‌های ارزشمند پژوهشی در کشورمان شده است. زیرسوال رفتن فعالیت‌های ارزشمند پژوهشی که در کشورمان صورت می‌گیرد، به دلیل عدم رعایت اخلاق در انتشار مقالات توسط تعدادی معدود.

اشکالی که ظاهرا در بسیاری از کشور‌هایی که سعی دارند رتبه پژوهش خود را به سطح بالاتری ارتقا داده و از باشگاه کشور‌های در حال توسعه جدا شده و به پیشرفته‌ها بپیوندند، به ثبت رسیده است. کشور‌هایی که تلاش می‌کنند آمار انتشار مقالاتشان را افزایش داده و گاه مانند مالزی، ترکیه و ایران در ازای تولید مقاله، مشوق‌های مالی نیز پرداخت می‌کنند.

تجربه‌ای که می‌شد و می‌شود مانع از بروز اشکالاتش شد و نگذاشت بر رشد علمی چشمگیر کشور و دستاورد‌های فراوانِ حاصل آمده، سایه افکند. با اقداماتی مانند آنچه به تازگی در دستور کار قرار گرفته تا مشخص شود کدام مقاله پلاجیاریزم مبتلاست و در آن تقلب و سرقت ادبی به چشم می‌خورد.

امکانی که البته پیشتر برای بررسی اصالت پایان نامه‌ها به کار گرفته می‌شد، اما تجربه چندان موفقی نبود. این را می‌شود از بازار داغ پایان نامه فروشی در کشورمان دریافت که مدت هاست شعبه جدیدی از فعالیت در آن دایر شده که به فروش انواع مقالات علمی و حتی بین المللی می‌پردازد. شعبه‌ای که چه بسا بخش بزرگی از آمار "ری ترکت" شدن مقالات ایرانی ناشی از فعالیت آن باشد.

این در حالی است که علاوه بر ساز و کار طراحی شده در کشورمان برای شناسایی مقالات مبتلا به تقلب و سرقت، تدوین ساز و کار اخلاق در پژوهش نیز در دستور کار مسئولان قرار گرفته که یکی از اهداف بزرگ آن، تدوین و پیاده سازی استاندارد پژوهشی در کشور، به منظور کاهش آمار مقالات برگشتی.

مقالاتی که مدتی‌ست پیرو راه افتادن یک پویش ویژه در جهان، در مسیر آشکارسازی به عموم جهانیان قرار می‌گیرند (به همراه دلایل برگشت مقاله، منتشر می‌شوند تا هم مقاله از دایره علم خارج شود و هم همگان علت آن را بدانند که عدم رعایت اخلاق پژوهشی بوده یا تقلب یا...) و آن گونه که مجله Science به تازگی گزارش کرده، از ۱۸ هزار مقاله ری ترکت شده در سایت "ری ترکشن واچ"، ایران بالاترین نرخ را داشته است: «به ازای هر ۱۰ هزار مقاله منتشر شده از ایران، ۱۴ مقاله "ری ترکت" شده است.»