اهداف ژئوپلیتیکی ترکیه در منطقه

رحمت الله فلاح

کد خبر: ۸۴۵۷۲

تاریخ: ۱۷ بهمن ۱۳۸۸ - ۱۱:۰۴

امروزه تحولات داخلي و کنش‌گري منطقه‌اي و بين‌المللي ترکيه در کانون توجه سياستمداران و پژوهشگران مسائل بين‌المللي واقع شده است، ترک‌ها علاوه بر اينکه در سال‌هاي اخير (بعد از روي کار آمدن حزب عدالت و توسعه) در حوزه‌هاي مختلف داخلي از جمله اقتصاد و سياست (دموکراتيک محور) جهش چشمگيري داشتند و توانستند الگويي از توسعه را در اقتصاد (بدون نفت) و حکومت‌داري به نمايش گذارند، در عرصه بين‌المللي نيز الگويي از روابط را طراحي كردند که ضمن حل مشکل خود با همسايگان، يک بازي برد ـ برد را با موفقيت به پيش مي برند.

در راستاي اين سياست ترکيه توانست در کوتاه‌مدت در ژئوپلتيک مختلف موقعيت خود را تقويت کند. براي نمونه، اين كشور در تعامل با خاورميانه، اوراسيا، بالکان، آفريقا، اتحاديه اروپا و امريکا و در ارتباط با روسيه و چين نقش راهبردي براي خود کسب کرده و در نهادهاي بين‌المللي نيز (به عنوان عضو غيردائم شوراي امنيت، با حمايت 154 کشور و همچين کسب دبيري سازمان کنفرانس اسلامي از طريق راي‌گيري) اعتبار قابل توجهي يافته است.

همچنين تركيه در حوزه ترتيبات امنيتي جهاني در چارچوب و قالب ناتو نقش‌آفريني مي‌کند و در حوزه اقتصادي جزء گروه 20 کشور برتر و قدرتمند جهان جاي گرفته‌ است. البته در حوزه فرهنگ نيز ترک‌ها يک بازي بسيار ظريف و تاثيرگذاري را شروع کرده است و علاوه بر اينکه حدود 400 کانال تلويزيوني برنامه هاي متنوعي را (حتي به زبان‌هاي مختلف) پخش مي‌کنند و نمايي از تمدن و فرهنگ ترکيه را به نمايش مي‌گذارند، نهادهاي غيردولتي و از جمله طريقت‌هاي موجود در ترکيه، به صورت غيرمستقيم سياست‌هاي فرهنگي دولت ترکيه را در جهان هدايت مي کنند.

براي نمونه، طريقت و گروه فتح‌الله گولن حدود هزار مدرسه، چندين دانشگاه، روزنامه و شبکه تلويزيوني در جهان راه‌اندازي کرده و نمادهاي فرهنگي ترکيه را که با محوريت اسلام ـ ترک تبليغ و ترويج مي‌كند، همگي در کنار دهها مسائل ريز و درشت که در سال‌هاي اخير در حوزه سياست داخلي و به ويژه سياست خارجي ترکيه اتفاق افتاده و باعث شده که ترکيه علاوه بر بهره‌مندي اقتصادي، به عنوان يک کشور طرفدار صلح و ثبات در منطقه شناخته شود.

به هر حال ترکيه به دنبال حداکثرسازي مطلوبيت‌هاي ژئوپلتيک خود در منطقه و جهان است و با اين رويکرد در نظر دارد تا سال 2023 که صدمين سالگرد تاسيس جمهوري ترکيه است در خرده‌سيستم‌هاي منطقه‌اي به عنوان مرکز و در نظام بين‌الملل به عنوان بازيگر شناخته شود.

لازم به ذکر است که ترک‌ها، خرده‌سيستم‌هاي منطقه‌اي را تنها در خاورميانه نمي‌بينند، بلکه چند ژئوپلتيک منطقه‌اي از جمله اوراسيا و بالکان را نيز در نظر دارند. به ويژه مناطقي که روزگاري طولاني تحت حاکميت امپراتوري عثماني بود. در اين مناطق ترک‌ها به سهولت قادرند عناصري از هويت ترک‌هاي عثماني را پالايش کنند و آن را در راستاي تبديل به برنامه همکاري قرار دهند. به همين جهت است که برخي از پژوهشگران، "نوعثماني‌گرايي" را چارچوبي براي تحليل سياست خارجي و حتي داخلي ترکيه قلمداد مي‌کنند.

نوعثماني‌گرايي آميزه اي از مطلوبيت‌هاي تاريخي، جغرافيايي و فرهنگي ترکيه را به تصوير مي‌کشد. در عين حال که نوعثماني گرايي يک ايدئولوژي به شمار نمي رود، به عنوان رويکردي نوين با برجسته کردن عنصر تاريخي، فرهنگي و جغرافيايي به محيط ژئوپلتيک ترکيه معنايي نوين مي بخشد. در درون اين رويکرد، جلوه‌هايي از اسلام‌گرايي، ترک‌گرايي، شرق‌گرايي و غرب‌گرايي ديده مي شود.

در اين تفسير، در ظرف معرفتي "انسان تركيه اي" سه عنصر هويتي يعني مسلمان خاورميانه‌اي، ترک اوراسيايي و شهروند اروپايي بودن با يكديگر پيوند منطقي و معناداري برقرار مي‌کنند. اگرچه هيچ يك از اين سه عنصر هويتي در فضاي جديد ترکيه (دوران حزب عدالت و توسعه) حالت قهقرايي و جزميت به خود نگرفته است، اما با مفاهيم مدرن و جهانشمول مبتني بر ادله بومي در حال تبديل شدن به الگويي سياسي در منطقه است.

در نتيجه مي‌توان گفت در ترکيه تحولات قابل تاملي در مناسبات هويتي، سياسي و امنيتي در حال شکل‌گيري است. در عرصه داخلي منابع قدرت در حال دگرگوني به نفع جامعه مدني است و در عرصه خارجي رويکرد توسعه‌گرا (در رويکرد توسعه‌گرا تعامل سازنده و بازي با نتيجه برد-برد پيش‌شرط لازم است) جايگزين رويکرد تاريخ‌گراي امنيت‌محور مي‌شود. ترک‌ها با درک اين موضوع به حداکثرسازي مطلوبيت‌هاي ژئوپلتيک خود مبادرت مي‌کنند.